โบราณวัตถุประเภทเครื่องเคลือบดินเผาที่พบจากการขุดแต่งโบสถ์ซานเปโตร พ.ศ.2527

โดย พิทยะ ศรีวัฒนสาร

สตี : พิธีบูชายัญตนเองของหญิงหม้ายในอินเดีย

SATI : The Fidelity of a Daughter of Warrior Race

โดย จิตนภา ศาตะโยธิน(ฉัตรบงกช ศรีวัฒนสาร) สาขาประวัติศาสตร์ คณะศิลปศาสตร์ ม.ธรรมศาสตร์ ตีพิมพ์ครั้งแรกในวารสารศิลปวัฒนธรรมปีที่ 11 ฉบับที่ 15 : มีนาคม 2533 ตีพิมพ์เผยแพร่ครั้งที่2 เมื่อวันจันทร์ที่ 27 กันยายน พ.ศ. 2553 ในเวบบล็อกบทความวิชาการและงานวิจัยของฉัตรบงกช ศรีวัฒนสาร
(รวมบทความทางประวัติศาสตร์และศิลปวัฒนธรรม) กรุณาดูรายละเอียดและภาพประกอบเพิ่มเติมในhttp://researchbychatbongkoch.blogspot.com/

บทความนี้อ้างอิงมาจากบันทึกการเดินทางของนักเดินทางชาวโปรตุเกสชื่อ ดูอาร์ตึ บาร์บูซา(Duarte Barbosa) เรื่อง “A Description of the Coasts of East Africa and Malabar” (ค.ศ. 1516) เนื่อหาส่วนหนึ่งเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับพิธีการบูชายัญหญิงหม้ายชาวอินเดียจากมุมมองของผู้เขียน ซึ่งผู้มีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้องกับแฟร์ดินานด์ ดึ มากะไญ(Fernão de Magalhães/ เฟอร์ดินานด์ แมกแจลแลน-Ferdinand Magallan) นักเดินทางโปรตุเกสซึ่งออกเรือสำรวจหมู่เกาะเครื่องเทศ(Spice Islands)ภายใต้การสนับสนุนของกษัตริย์ชาร์ลส์ที่1(Charles I )แห่งสเปน จึงเห็นควรขออนุญาตนำมาเผยแพร่ในที่นี้อีกช่องทางหนึ่งด้วยเพื่อประโยชน์ทางด้านวิชาการสยามโปรตุเกสศึกษา จึงขอขอบคุณมา ณ โอกาสนี้ด้วย (พิทยะ ศรีวัฒนสาร)

คำว่า “สตี” เป็นภาษาสันสกฤต แปลว่า “ภรรยาผู้ซื่อสัตย์” ส่วนพิธีสตี หมายถึง ประเพณีการทำศพของชาวฮินดู พบในประเทศอินเดีย พิธีนี้เป็นการบูชายัญตนเองของหญิงหม้าย เนื่องในพิธีศพของสามี

ประเพณีการฆ่าภรรยาที่สามีรักที่สุดเหนือหลุมฝังศพของสามีก็จัดอยู่ในพิธีกรรมแบบสตีด้วย พบในภูมิภาคหลายแห่งของโลก เช่น พวกซีสเถียน ธเรสเซียน อียิปต์โบราณ สแกนดิเนเวีย ชาวจีนและในกลุ่มสังคมแถบโอเชียเนียและแอฟริกา

พิธีสตีของศาสนาฮินดูอาจมีต้นกำเนิดมาจากความเชื่อแต่โบราณโดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อชำระบาปให้แก่ทั้งสามีและภรรยา และเพื่อความมั่นใจว่าคู่สามีภรรยาจะได้อยู่ร่วมกันต่อไปในหลุมศพเดียวกัน
พิธีสตีขาดความสืบเนื่อง เพราะสมัยที่อังกฤษปกครองอินเดียเป็นอาณานิคม รัฐบาลอังกฤษได้ออกกฎหมายให้ยกเลิกพิธีสตีในปีคริสตศักราช 1829 (พุทธศักราช 2362: สมัยรัชกาลที่ 3 ของไทย) แต่พิธีนี้ยังมีบางคนที่สมัครใจยึดถือมาจนถึงคริสต์ศตวรรษที่ 20

การศึกษาพิธีสตีจากบันทึกการเดินทางของ ดวตเต บาร์โบซา ทำให้ได้ข้อมูลรายละเอียดเกี่ยวกับพิธีนี้อย่างน่าสนใจ นับเป็นหลักฐานชั้นต้นในยุคแรกๆชิ้นหนึ่งที่กล่าวถึงพิธีสตี

ประวัติของ ดวตเต บาร์โบซา (Duarte Barbosa)

บาร์โบซา เป็นชาวโปรตุเกส เขาเป็นลูกพี่ลูกน้องกับเฟอร์ดินาน แมคเจลแลน (Ferdinand Magellan) นักเดินเรือผู้ยิ่งใหญ่ชาวโปรตุเกสซึ่งทำงานให้กับราชสำนักสเปน บาร์โบซาได้ใช้ชีวิตตั้งแต่วัยหนุ่มในการสำรวจอินเดียภายใต้การสนับสนุนของกษัตริย์โปรตุเกส เขาอยู่ในฐานะของนายสถานีการค้าของโปรตุเกสที่เมืองกาลิกัต ซึ่งเป็นเมืองใหญ่ที่สุดของอาณาจักรมะละบาร์ เขาได้บันทึกเรื่องราวของเมืองและอาณาจักรต่างๆ การค้าทรัพยากร และที่สำคัญก็ คือ ขนบธรรมเนียมประเพณีของชาวพื้นเมือง จากการพบเห็นด้วยตาของตนเองและจากการสอบถามจากชาวพื้นเมือง เนื่องจากการได้มีโอกาสใช้ชีวิตอยู่ในอินเดียเป็นเวลาประมาณ 12 ปี(ระหว่างค.ศ. 1500-1511) เขาได้บันทึกเรื่องราวจากดินแดนในเขตชายฝั่งตะวันออกของแอฟริกา ตะวันออกกลาง อินเดีย และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ซึ่งรวมถึงไทยด้วย ในหนังสือเรื่อง “A Description of the Coasts of East Africa and Malabar” โดยเขียนเสร็จเมื่อ ค.ศ. 1516 และส่วนหนึ่งของบันทึกดังกล่าวได้ให้ข้อมูลเกี่ยวกับพิธีสตีในอินเดียอย่างละเอียดพิสดาร ดังต่อไปนี้

การเผาตัวตายตามสามีของภรรยาผู้ซื่อสัตย์ แบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มหญิงที่มีฐานะต่ำต้อย และกลุ่มหญิงผู้ทรงเกียรติและมีทรัพย์สินมากมาย

หญิงที่มีฐานะต่ำต้อย
เมื่อศพของสามีนางจะถูกนำมาเผาที่กลางแจ้งนอกเมือง ซึ่งมีกองไฟกองใหญ่ก่อไว้ ขณะที่ซากศพกำลังถูกเผาอยู่นั้น ภรรยาของเขาจะกระโจนเข้าไปในกองไฟด้วยความเต็มใจและถูกเผาตายตามไปด้วย

หญิงที่มีเกียรติและมีทรัพย์สินมาก
หญิงกลุ่มนี้จะมีพิธีที่แตกต่างออกไป ไม่ว่าเธอจะมีอายุน้อยหรือแก่ชราแค่ไหน หน้าตาสวยงามเพียงใด เมื่อสามีของหญิงผู้นั้นตายไป บรรดาญาติพี่น้องของเธอจะไปยืนที่หลุมฝังศพลึกเท่าความสูงของผู้ชายและใส่เครื่องหอมลงไป จากนั้นก็นำศพวางลงไปและจุดไฟเผา ภรรยาผู้ตายที่ต้องการให้เกียรติผู้ตาย จะถามกำหนดวันเวลาแน่นอนของวันที่ตนจะถูกนำไปเผาร่วมกับผู้ตาย จากนั้นบรรดาญาติพี่น้องของหญิงหม้ายและสามีจะให้เกียรติแก่การกระทำของเธอและจัดงานเลี้ยงต้อนรับอย่างสนุกสนาน เมื่อทุกคนมาพร้อมเพรียงกันจะร่วมสนุกกันและปลอบโยนหญิงหม้าย เธอจะมอบทรัพย์สินที่มีอยู่ให้แก่บรรดาพี่น้องและเพื่อนฝูงที่มาร่วมงาน ในงานเลี้ยงนี้จะมีการร้องเพลง เต้นรำ เล่นดนตรีและแสดงวิทยากล เมื่อถึงวันเวลาที่กำหนดแล้ว หญิงผู้นั้นจะแต่งกายอย่างสวยงามและหรูหราที่สุด ประดับอัญมณีล้ำค่ามากมาย ส่วนทรัพย์สินที่เหลือเธอจะแบ่งให้แก่ลูกหลาน ญาติพี่น้องและเพื่อนๆ จากนั้นเธอก็จะขึ้นนั่งบนหลังม้า สำหรับม้าที่ใช้ในพิธีจะต้องเป็นม้าสีเทา หรือ สีขาวที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ เพื่อทำให้หญิงหม้ายดูสง่างาม จากนั้นจะพาเธอผ่านไปรอบเมือง ปลอบโยนเธอไปตลอดทาง จนกระทั่งถึงบริเวณที่สามีเธอจะถูกเผา

ณ หลุมศพเดียวกับสามีของเธอ จะมีผู้นำเอาฟืนมาวางไว้เพื่อจุดไฟกองโต และรอบๆบริเวณจะตั้งห้างล้อมไว้ มีบันไดทางขึ้น 3-4 ขั้น จากนั้นหญิงหม้ายจะเดินขึ้นไปบนห้างนั้นทั้งๆที่สวมอัญมณีและเสื้อผ้า เดินวนรอบห้าง 3 รอบ และยกมือชูขึ้นไปบนท้องฟ้า ทำความเคารพไปทางทิศตะวันออก 3 ครั้ง เมื่อเสร็จแล้วเธอจะเรียกญาติพี่น้องและเพื่อนมาหา และแจกอัญมณีในตัวเธอให้พวกเขา ระหว่างนั้นจะมีการแสดงความสนุกสนาน ราวกับว่าหญิงผู้นั้นมิใช่ผู้ที่จะเดินไปสู่ความตาย

หลังจากการแจกอัญมณีที่สวมใส่ทั้งหมดแล้ว จะเหลือเพียงผ้าชิ้นเล็กๆปิดคลุมร่างกายท่อนล่างของหญิงหม้ายจากเอวลงมา เธอจะกล่าวแก่บรรดาผู้ชายว่า

“ ดูกรท่านชายทั้งหลาย พวกท่านเป็นหนี้บุญคุณภรรยาท่านมากเพียงใด ภรรยาผู้เต็มใจที่จะเผาตนเองตายตามสามีไปด้วย ”

ต่อมาเธอจะกล่าวแก่บรรดาผู้หญิงว่า
“ ดูกรแม่หญิงทั้งหลาย พวกท่านเป็นหนี้บุญคุณของสามีท่านมากเพียงใด ด้วยเหตุนี้ขอจงได้ตามเขาไป แม้กระทั่งยามตายเถิด ”

หลังจากนั้นบรรดาญาติมิตรจะมอบเหยือกสองหูที่บรรจุน้ำมันให้หญิงหม้าย และเธอจะนำเหยือกนั้นมาวางบนศีรษะของตนพร้อมกับสวดมนต์ไปด้วย จากนั้นก็เดินบนห้างวนรอบหลุมศพ 3 รอบ ทำความเคารพไปทางทิศตะวันออก เสร็จแล้วก็โยนเหยือกน้ำมันลงไปในหลุมไฟ พร้อมกับกระโจนตามเหยือกน้ำมันไปด้วยท่าทางราวกับจะกระโดดลงไปในสระน้ำ ญาติพี่น้องของหญิงหม้ายซึ่งเตรียมเหยือกและหม้อบรรจุน้ำมัน เนยเหลวและฟืนไว้พร้อมแล้ว ก็จะโยนของเหล่านั้นตามไปทันทีเพื่อให้ไฟโชติช่วงอย่างรุนแรง และหญิงหม้ายก็จะได้กลายเป็นเถ้าถ่านไปโดยเร็ว หลังจากนั้นบรรดาญาติพี่น้องจะเก็บเถ้าถ่านที่เหลือโยนไปในน้ำ

หากหญิงหม้ายคนใดมิยินยอมกระทำเช่นนี้ บรรดาญาติพี่น้องของเธอจะจับเธอโกนศีรษะและไล่ออกไปจากบ้าน ตัดขาดความสัมพันธ์ในครอบครัวอย่างอัปยศและเธอจะเป็นสตรีที่ถูกลืมไปจากความทรงจำ ถ้าญาติมิตรคนใดต้องการให้ความเมตตาแก่หญิงหม้ายพวกนี้ เขาก็จะส่งเธอไปวิหารของเทวรูปเพื่ออยู่รับใช้และอุทิศแรงงานให้แก่วัด หญิงที่เลือกทางดังกล่าวในวิหารแต่ละแห่งมีมากถึง 50 คน หรือ 100 คน

ในทำนองเดียวกัน เมื่อกษัตริย์สิ้นพระชนม์จะมีผู้หญิงเผาตัวตายไปร่วม 400-500 คน ด้วยพิธีอย่างเดียวกัน โดยที่พวกเธอจะกระโดดเข้าไปในหลุมหรือกองไฟที่เผาพระบรมศพ ดังนั้นหลุมและกองไฟจะต้องมีขนาดใหญ่เท่าที่จะเผาคนจำนวนมากได้ ฉะนั้นจึงต้องใช้ฟืนจำนวนมาก รวมทั้งไม้หอมต่างๆ เช่น ไม้สวาท ไม้จันทน์ ไม้อินทรีและไม้หอมอื่นๆตลอดจนเนยเหลวและน้ำมันงาเพื่อให้ไฟไหม้ฟืนได้ดี
นอกจากผู้หญิงแล้ว ยังมีผู้ชายที่กษัตริย์ทรงไว้วางพระทัยเผาตัวตายตามไปด้วย

สรุป
เรื่องราวเกี่ยวกับของพิธีสตีในอินเดีย เป็นการมองภาพจากสายตาของคนต่างชาติที่ต้องการจะเก็บรายละเอียดทุกอย่างเท่าที่จะทำได้ บาร์โบซามิได้วิพากษ์วิจารณ์ว่าการที่หญิงหม้ายยอมเผาตัวตายตามสามีเป็นพิธีกรรมที่ป่าเถื่อนล้าหลัง หรือมิได้กล่าวติเตียนถึงความคลั่งศาสนาอย่างงมงายและโง่เขลาเลยแม้แต่น้อย ทั้งนี้อาจเป็นเพราะในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ยุโรปเองก็มีการลงโทษทางศาสนาด้วยการเผาคนตายไปเป็นจำนวนมาก จนบาร์โบซาอาจจะไม่รู้สึกว่า พิธีสตีเป็นเรื่องที่มีความป่าเถื่อน รุนแรงและงมงายก็เป็นได้

Portuguese Bandel in the Kingdom of Thonburi : reward of the Portuguese Sharp-Shooters in Siam, 1768 A.D.

The Portuguese Bandel[2] in the Kingdom of Thonburi
: reward of the Portuguese Sharp-Shooters in Siam, 1768 A.D.[3]

Bidya Sriwattanasarn[1]

An article firstly presented as a title of “Portuguese Bandel in Thonburi: Reward of Taharn Farang Man Pun, 1768” for the International Conference of Dhonburi Rajabhat University, Thailand. Thonburi the Former Capital of Thailand , 25-27 May 2004, The Royal River Hotel, Bangplad, Bangkok .

The modern mural painting at the National Monument depicts the scenario during Phyatak and his followers left the Capital City of Ayuttaya to the city of Chantaburi in 1767.

Abstract

Krom Taharn Farang Man Püen or the Regiment of the Portuguese Sharp-Shooters; perhaps, was established in 1548, during the war of Siamese-Chiangmai, based on Fernão Mendes Pinto’s evidence. After the victory, the Siamese King granted them the land where these people and their descendants were able to live their lives in Siam.

Three months before the fall of Ayutthaya in April 1767, Praya Tak decided to lead soldiers from the battle field of Wat Pichai Temple, mounting to Chantaburi. He spent about 6 months to restore the kingdom. After his enthronement as the King of Siam, he established the Kingdom of Thonburi in the same year.

Siamese Royal Chronicles indicated that Praya Tak’s army was composed of
500 Siamese and Chinese soldiers. In addition, contemporary records, mentioned only the roles of the Portuguese and Chinese in defending the French camp. There was not any document revealing the role of the Portuguese descendants in the army of Praya Tak.

Fortunately, a Portuguese research published in 1983, specified that there were 79 Portuguese descendants had been engaged in Praya Tak’s army during 1767-1768. Furthermore, at least Kun Rep Samdeng (aka Kun Ridhi Samdang), one of four captains of the regiment of Krom Taharn Farang Man Püen, participated in many events.

According to the Siamese tradition, they had been granted the land to establish a new settlement and church. It was named as the Bandel(Village) de N. Senhor do Rosário and located near the King’s palace.

1. Relations between Siam and Portugal

Relationships between Ayutthaya, the former Capital of the Kingdom of Siam and Portugal was initiated before Alfonso de Albuquerque, the Portuguese Viceroy of India, defeated Malacca in August 11, 1511.[4] According to research of Shepard[5], de Campos[6] and Rong Syamanonda[7]: Duarte Fernandes was the first Portuguese Ambassador to travel to the Siamese Court in the reign of King Ramathibordi (1491-1529.) with tributes and the royal message to cultivate friendship and to offer privilege to Siam when the Portuguese fleet could dominate Malacca.[8]
The first bilateral relation seemed progressively when the King of Siam responded to the Portuguese amicably by sending the diplomatic corps with the royal message and tributes back to Malacca.

In 1512, as it was narrated in records of Braz de Albuquerque and João de Barros, António de Miranda de Azevedo, Manuel Fraguzo and Duarte Coelho, were sent as the second Portuguese diplomatic corps to Siam on a Chinese junk and disembarked at Tarangue, then traveled by land to Ayutthaya.[9]

In 1514, Manuel Fraguzo, with information of the Siamese culture and economy, led the Siamese diplomatic corps with the royal message and tribute to Goa, the Viceroy’s Headquarters of Portugal in India.

An official letter of Ruy de Brito, the first Portuguese Captain of Malacca, reported directly to Afonso Albuquerque on January 6, 1514, indicated that the Siamese court also desired to trade in Malacca, and welcome for the Portuguese assistance in case of the assault by it’s enemy.[10]
The most important incident that brought about the origin of the Portuguese community in Ayutthaya was the arrival of Duarte Coelho, as the third Portuguese ambassador in 1516.[11] Although, his arrival year varied depending on different sources.[12] However, in this year, Siam and Portugal successfully achieved their bilateral agreement.

Portuguese agreed to provide firearms and ammunition to Siam and to let the Siamese trade and settle in Malacca peacefully. In return, the Siamese court would do favors for the commercial advantages and privileges of the Portuguese trader. Furthermore, the Siamese court must allow the Portuguese to trade, live and practice their own religion without obstruction.[13]

There were many conditions motivated the Portuguese in Malacca to in touch with Siam. But the most remarkable stipulation was to activate commerce in Malacca, after the fleeing of Muslim traders to Pattani.[14]

From 1516, the Portuguese and their descendants had been living in “the Campo(Camp) de Portuguese”[15]. Members of the community followed varied occupations, such royal guards, official interpreters, traders, pilots, doctors, musicians, painters, goldsmiths, jewelers and engineers.[16]

Sometimes they were respected by the folk people because of their bravery and skill in battle in service to the court. Sometime, they were treated with disgust and annoyed by the Siamese because of their attempt to defend their advantage and prestige.

2. Portuguese Royal Guard in the Siamese Court: A Starting Point and development of the Krom Taharn Farang Man Püen(the Regiment of the Portuguese Sharp-Shooters).

The record of Pinto mentions that during the war between Siam and the Kingdom of Chiangmai in 1548, Portuguese traders under command of Domingo de Seixas, were forced to join the Siamese Army as the royal guard of King Pra Chairaja: “As for us Portuguese, in regard that more respect had always been carried in that country to them, then to all other nations, this King sent to desire them that they would accompany him in this voyage, wherein they should do him a pleasure, because he would trust them only with the guard of his person, as judging them more proper for it then any other that he could make choice of; and to oblige them the more thereunto, the message was accompanied with many fair promises, and very great hopes of pensions, graces, benefits, favors, and honors, but above all, with a permission which should be granted them to build churches in his Kingdom, which so obliged us, that of an hundred and thirty Portuguese which we were, there were six-score[17] of us that agreed together to go to this war.”[18]

Hutchinson indicated that the Portuguese Bodyguard of the King initially instructed the Siamese soldiers in the use of firearms.[19] H.R.H. Prince Damrong[20] and Lieutenant General Damneon Lekagul added that the Portuguese soldiers also taught the Siamese war strategy and to cast cannons.[21] And especially, H.R.H. Prince Damrong had his suggestion that the “six-score” of the Portuguese Personal Bodyguard of the Siamese King were the starting point of Krom Taharn Farang Man Püen, or the Regiment of the Portuguese Sharp-Shooters.

3. Campo de Portuguese : the Portuguese Camp in Ayutthaya

After the King had obtained “so happy a victory” over “Chimmay aka Chiangmai”, he granted rewards to the Portuguese, as narrated by Pinto’s: “It is my intent that the six-score Portuguese, which have always so faithfully watched upon the guard of my person, shall receive for a recompense of their good services, half a year tributes which the Queen of Guiben[22] gives me; and that in my custom house, their merchandise shall pay no custom for the space of three years: Moreover my intent is, that their priests may throughout all the towns of my Kingdom publish the law whereof they make profession, namely of God made man for the salvation of mankind, as they have many times pleased me.”[23]

Some historian disagreed with Pinto’s record. W.A.R. Wood debates that the battle year related in his record is not in accord with Chiangmai and Nan’s documents. His argument seems to devaluate Pinto’s record. However, the story of Domingo de Seixas and his companions was not only stated in Pinto’s, but also mentioned in the report of João de Barros[24] and Simon de Laloubère.[25]

The record of Pinto not only referred to many people whom he met, in his document, after his ship was attacked by the pirates, he also confessed to the public that he could survived by having had the meat of the Malay’s body.[26]

Above all, location of the Portuguese Community on one of the beautiful area with three churches, could be confirmed the truth of his peregrination.

4. Structure of Krom Taharn Farang Man Püen

H.R.H. Prince Damrong indicated that the Krom Taharn Farang Man Püen, had been developed from the service of 120 Portuguese Royal Guards of King Pra Chairaja in 1548.[27]
Pra Aiyakarn Tamnaeng na Taharn Huamuang (Act of Soldier’s Status in term of Land for the Provinces), in the Kotmai Tra Samduang (Three Seals Code) specified a structure of the Krom Taharn Farang Man Püen as demonstrated in below:

Structure of the Krom Taharn Farang Man Püen
(The Regiment of the Portuguese Sharp-Shooters)

Title Conferred by King Position Status in Term of Lands
Kun Gra-lamapijit (ขุนกระละมาพิจิตร) Regiment Right Chief(เจ้ากรมขวา) 400 นา ๔๐๐
Müen Plaeng-Plarn (หมื่นแผลงผลาญ) Deputy Chief ( ปลัดกรม) 200 นา ๒๐๐
Kun Ridhi-Samdaeng ขุนฤทธิ์สำแดง Regiment Left Chief (เจ้ากรมซ้าย) 400 นา ๔๐๐
Mün Plarn-Plaeng (หมื่นผลาญแผลง) Deputy Chief (ปลัดกรม) 200 นา ๒๐๐
Luang Sakdawoot (หลวงศักดาวุทธ) Regiment Right Chief (เจ้ากรมขวา)400 นา ๔๐๐
Kun Chana-Touktit (ขุนชนะทุกทิศ) Deputy Chief (ปลัดกรม) 200 นา ๒๐๐
Luang Rout-Saradej (หลวงรุทสรเดช) Regiment Left Chief (เจ้ากรมซ้าย) 400 นา ๔๐๐
Kun Rit-Rawee (ขุนฤทธิราวี) Deputy Chief (ปลัดกร) 200 นา ๒๐๐
-12 Lieutenants ( นายหมวด ๑๒ คน) 50 นา คนละ ๕๐
-150 Privates (เลว ๑๕๐ คน)
Total 170 men

From the upper, the regiment was classified into 4 sub-regiments. There were 170 soldiers in total. Four Heads of the regiment gained 400 in term of land’s status, while their deputy, gained only 200 and lieutenants gained 50 each. Why was it such a limited number when compared to other royal bodyguards? It might assume that at the first time there were only 120 Portuguese served in the Royal Bodyguards in the Reign of King Pra Chairaja. Perhaps it was the policy of the royal court to aware of the more personal bodyguards the more dangerous.

In the overview, members of the Portuguese Community in Siam, as soldiers, were involved in many political incidents and wars during the Ayutthaya Period, as recorded in foreign documents. However, after the reign of King Pettaraja (1688-1700), role of the Krom Taharn Farang Man Püen was not be recognized until the fall of Ayutthaya.

5. The Independent War of Praya Tak

According to the Royal Chronicle (Praraja Pongsawadarn Chabarb Praraja hataleka), in November 1766, Praya Tak, aka, Praya Kampaengpet, a new Siamese Naval Commander, was assigned to defend the city at Wat Pakaew (วัดป่าแก้ว), Southeast of the city, with his colleagues, Praya Petchaburi and Luang Sornsenee. Unfortunately, the operation did not succeed. Praya Petchaburi died bravely on duty.

Praya Tak and Luang Sornsenee had to retreat to the district area of Wat Kluey(วัดกล้วย) and Wat Pichai(วัดพิชัย), next to the Eastern part of the city’s moat. And in January 1767, during the riot, more than 10,000 houses burnt surrounding the area of the royal palace. It caused Praya Tak and his captains, except Luang Sornsenee, to leave the city for Chantabunt (Chantaburi), on the East coast of the Siam Bay.[28]

Siamese documents indicate that the army of Praya Tak was composed of Siamese and Chinese soldiers. On the other hand, some foreign contemporary archives also mention the role of the Portuguese in defending the Church of Saint Joseph in the French Camp. Although, there were only 80 Portuguese able men who knew the military arts.[29]

6. Prominent evidence of the Portuguese Sharp-shooters in the Army of Praya Tak

The Portuguese community evacuated to the Kingdom of Thonburi after the fall of Ayutthaya. But people did not really understand how could they settled on such a proper area.
Although, a handbook of the community compiled by the Abbot of the Church of Santa Cruz in 1999, with the collaboration of the Embassy of Portugal in Bangkok, described that in 1767, some Portuguese joined in the army of Praya Tak. But unbelievable, after he gained the throne, he sent for the French priest, Père Corre, who moved from Cambodia with 4 Christians and granted him some money and a boat, and promised to grant him a church. And six months later; in September 14, 1769, the church was constructed completely, and named as “the Church of Santa Cruz”.[30]

Anyhow, P. Manuel de Teixeira, referred to an article of Dr. Joaquim de Campos from 1938 as it revealed rather clearly that there were an amount of 79 Portuguese “soldiers” joined in the army of Praya Tak during his independent war, when he gained the throne in 1768, he set his royal decree to proclaim that with the great help of members of the Portuguese bandel, such a António Henrique, Ambrozio Carvalho, Luão Sizot, Manuel Gumes, Kun rep Samdeng, Dom João Kunt Sãotha Ackne, Francisco Soares[31] , etc., he could drive the Burmese away from Bangkok successfully.

So to reward for their assistance, he kindly granted them a Church and land for their new settlement near the former “Francezese (ฝรั่งเศส/ French) Fort”[32]. And it was named as the Bandel de Nossa Senhora do Rosário(หมู่บ้านของพระแม่แห่งการสวดภาวนาของเรา/ the Village of Our Lady of Rosary) at that time. The King also allowed them to search for their relations and other Portuguese family that losing during the war, to come and settle together.

The document did not mention to the French priest. And in my opinion, it was possible that the 79 Portuguese soldiers could be the same group of the 80 Portuguese able men who were assigned to defend the Church of Saint Joseph in the French Camp before the falling the old capital city of Ayutthaya.

In his research, Teixeira failed to remark that Kun rep Samdeng, aka, Kun Ridhi- Samdaeng, was a nobleman who worked as a left chief of the Regiment of Krom Taharn Farang Man Püen.
Therefore, at least one of four chiefs of the regiment had joined in Praya Tak’s Army. And especially, the land belong to the Portuguese settlement was also being the reward of one chief of the Regiment of the Portuguese Sharp-Shooters, in 1768, not the reward of the French priest in 1769.

7. Conclusion: Bandel de Nossa Senhora do Rosário: Reward of the Virtue the Portuguese Soldier.

Bandel de N. Senhora do Rosário situated on the left side of Chao Praya River, Southern of Wat Kallayarn at the entrance of Klong Bangkok-Yai Canal, not far from Wat Arun and the Former Palace of King Taksin( King of Thonburi) orderly. The Portuguese descendants of the Krom Taharn Farang Man Püen did their services to the Siamese court faithfully until the starting of the Defense Ministry in the reign of King Rama V. Some family descended from the Portuguese Sharp-shooters, such a the Kalmapijits, also live in the community with honor in a community at the present day.

From the Ayutthayan period, the Portuguese culture has blended into the Thai culture in many ways rather harmoniously. Some Portuguese food had been admitted implicitly into the Thai culture as the desert for example, “fios de ovos” (ฝอยทอง= Foy Tong), “Trouxas de caldas” (ทองหยิบ= Tong Yib ), “coscorões” (กรอบเค็ม/ ครองแครง=Krobkem/ Krong Kraeng), “massapães” (ลูกชุบ=Luk Choob), “queijadas de Coimbra” (บ้าบิ่น= Ba Bin), etc.[33] According to the foreign records, the Second King of Siam during Ayutthaya Period often requested experts from the Portuguese Camp to make confections for his court during festivities.[34]

Once before the reign of King Rama IV, the Siamese officials had been practiced the Portuguese language as the “língua franca” to trade with Europeans. Some Portuguese words became Thai, such as “Chapinha”[35] (จับปิ้ง= fig-leaf worn by little girl), “chá” (ชา= tea) and “café” (กาแฟ=coffee).

Nowadays, the Bandel central area is called Wat Santa Cruz or Kudichine. People living in the community are partially Portuguese and Chinese descendants. About thirty years ago, members of the community used to be invited to join the Christmas Eve celebration yearly at the Embassy of Portugal in Bangkok.

Bibliography

English
Campos, Joaquim de, Early Portuguese Accounts of Thailand. Portugal: Camara
Municipal de Lisboa, 1983
Damrong, H.R.H. Prince , “The Introduction of Western Culture in Siam” Journal
of Siam Society, Vol.VII, 1959.
Hutchinson, E.W. , Adventurers in Siam in the 17th Century, London: The Royal
Asiatic Society, 1940.
Pinto, Fernand Mendez , The voyages and Adventures of Fernand Mendez
Pinto, translated by Henry Cogan, London: Dawson of Pall Mall, 1969.
Shepard, M.C. ff., Historic Malaya, Singapore: Eastern University, Press, 1959.
Teixeira, Manuel, The Portuguese Missions in Malacca and Singapore(1511-1958) Volme III-Singapore1987.

Portuguese

Teixeira, P. Manuel. Portugal na Tailandia. Macau : Imprensa Nacional de Macau,
1983.

Thai

กรมศิลปากร, การท่องเที่ยวผจญภัยของแฟร์นัง มังเดซ ปินโต ค.ศ.๑๕๓๗–๑๕๕๘, แปล
โดย สันต์ ท. โกมลบุตร, กรุงเทพฯ: สหประชาการพิมพ์, ๒๕๒๖.
กรมศิลปากร, พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาเล่ม๑ กรุงเทพฯ: ชุมนุมสหกรณ์
แห่งประเทศไทยจำกัด, ๒๕๓๔.
กรมศิลปากร, พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาเล่ม๒, กรุงเทพฯ: ไอเดียสแคว์,
๒๕๓๕.
คุณพ่อฟรังซิสเซเวียร์ อนุรัตน์ ณ สงขลา, วัดซางตาครู้สวัดกุฎีจีน, กรุงเทพฯ: เจ เจ เอส อิน
เตอร์เนชั่นแนล, ๒๕๔๒
ชิมอง เดอ ลาลูแบร์, จดหมายเหตุลาลูแบร์ฉบับสมบูรณ์, แปลโดย สันต์ ท. โกมลบุตร.
พระนคร: ก้าวหน้า, ๒๕๑๐.
ดำเนิน เลขะกุล, “การทหารไทยสมัยอยุธยา”, รวมปาฐกถางานอนุสรณ์อยุธยา ๒๐๐ ปี
พระนคร: องค์การค้าคุรุสภา, ๒๕๑๐.
พันตรี จาชินโต โจเซ่ ดู นาสซิเมนตุ โมววา, “ความสัมพันธ์ของชาวโปรตุเกสกับประเทศ
สยาม” แปลโดย รต. เดโช อุตรนที, แถลงงานประวัติศาสตร์เอกสาร
โบราณคดี ๑, กันยายน: ๒๕๑๐.
พัฒน์พงศ์ ประคัลพงศ์, “เอกสารโปรตุเกสที่เกี่ยวกับรัชสมัยพระรามาธิบดีที่๒
(ค.ศ.๑๔๙๑–๑๕๒๙)” ข้อมูลประวัติศาสตร์ไทยสมัยอยุธยา เอกสารลำดับที่๔
คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๒๘.
พิทยะ ศรีวัฒนสาร, ชุมชนชาวโปรตุเกสในสมัยกรุงศรีอยุธยา,วิทยานิพนธ์ปริญญา
อักษรศาสตรมหาบัณฑิต ภาควิชาประวัติศาสตร์, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ปีการศึกษา ๒๕๔๑.
พิทยะ ศรีวัฒนสาร, “อาชีพของชาวโปรตุเกสในสยาม ค.ศ.๑๕๑๑–๑๗๖๗: มุมมองใหม่กับ
ความหลากหลายที่แฝงเร้น”, ความสัมพันธ์ไทย-ยุโรป จากอดีตสู่ปัจจุบัน
เยอรมัน โปรตุเกส รัสเซีย .พรสรรค์ วัฒนางกูร, บรรณาธิการ, กรุงเทพฯ: โรง
พิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๔๖.
รอง ศยามานนท์และคณะ, “ประวัติศาสตร์อยุธยา” แถลงงานประวัติศาสตร์เอกสาร
โบราณคดี , ๕ มกราคม ๒๕๑๔.
สมจัย อนุมานราชธน, การทูตไทยสมัยกรุงศรีอยุธยา, พระนคร:โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๕๐๙.
หลุยส์ เดอ มาโตส, “เอกสารสมัยแรกของโปรตุเกสที่เกี่ยวกับประเทศสยาม” ๔๗๐ปีแห่ง
มิตรสัมพันธ์ระหว่างไทยกับโปรตุเกส, แปลโดย นันทนา ตันติเวส, กรุงเทพฯ :
กรมศิลปากร, ๒๕๒๘.
อันโตนิโอ เดอ ซิลวา เรกู, “บทสังเขปการศึกษาเรื่อง สัมพันธไมตรีระหว่างลูโซและ
สยามตั้งแต่พ.ศ.๒๐๕๔ถึงสมัยปัจจุบัน” ๔๗๐ปีความสัมพันธ์ระหว่างไทยและ
โปรตุเกส. แปลโดยลินจง สุวรรณโภคิน, กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คุรุสภา, ๒๕๓๑.

Glossary

Asemto
Na Era de 1768, Vierão o Rey Piya Thac de Chantabunt p.ª socrestar o Reino de Siao com Cristaon de Bamdel, dos Portuguezes, o Rey Fundio huma bombarda pôs o nume Lagarto, pr. Bombardeiro, António Henrigue, quem Ajat, Ambrozio Carvalho, Luao Sizot, Manuel Gumes, Kun rep Samdeng, Dom João Kunt Sãotha Ackne, Francisco Soares, Ulbano Roiz. Emtrerão Valerozam. ete Vencedor nesta Cide. De Bamcok conquistacdo toda provincia, e asim o Rey pr. O seu Palacio, no Baluarte Portugues,…[36]

Bidya Sriwattanasarn, BA.(Archaeology), Silpakorn University, MA.(History), Chulalongkorn University. He is currently a lecturer of Faculty of Arts and Sciences, Dhurakijpandit University. His most recent publication was an article concerned revealing of occupations of “Farangs(the Portuguese)” in the Portuguese Community during Ayutthaya Period(Thai Version), Chulalongkorn University Publication, 2003.

[1] Department of Hotel and Tourism Study , Faculty of Arts and Sciences, Dhurakijpundit University, Bangkok

[2] Bandel is a Portuguese word that means a village. The word was found in the contemporary document published in Campos, Joaquim de, 1938, “A Feitoria de Sião”, in Buletim da Diocese de Macau, XXXV, June, 878, cited in Teixeira, P. Manuel, 1983, Portugal na Tailâmdia, Macao, Imprensa Nacional, 80.
[3] Thank you for a great help of David W. Brown, a lecturer of Language Institute of Dhurakij Pundit University and partial lecturer of the Intensive Course for Teaching Staffs, who edited this paper without hesitation after my request.
[4] Campos, Joaquim de, 1983, Early Portuguese Accounts of Thailand, Lisbon, Câmara Municipal de Lisboa, 11.
[5] M.C. ff. Shepard, Historic Malaya, (Singapore: Eastern University, Press, 1959), p.13.
[6] Op. Cit., p.11
[7] รอง ศยามานนท์และคณะ, “ประวัติศาสตร์อยุธยา” แถลงงานประวัติศาสตร์เอกสารโบราณคดี ๕ (มกราคม ๒๕๑๔), หน้า๒๒
[8] รอง ศยามานนท์และคณะ, เรื่องเดิม, หน้า๒๔–๒๕
[9] พัฒน์พงศ์ ประคัลพงศ์, “เอกสารโปรตุเกสที่เกี่ยวกับรัชสมัยพระรามาธิบดีที่๒(ค..ศ.๑๔๙๑–๑๕๒๙)” ข้อมูลประวัติศาสตร์ไทยสมัยอยุธยา (คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๒๘), เอกสารลำดับที่๔, หน้า ๓.
[10] หลุยส์ เดอ มาโตส, เอกสารสมัยแรกของโปรตุเกสที่เกี่ยวกับประเทศสยาม” ๔๗๐ปีแห่งมิตรสัมพันธ์ระหว่างไทยกับโปรตุเกส แปลโดย นันทนา ตันติเวส, (กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๒๘), หน้า ๓๙–๔๐
[11] สมจัย อนุมานราชธน, การทูตไทยสมัยกรุงศรีอยุธยา, (พระนคร: โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๕๐๙), หน้า ๗
[12] พันตรี จาชินโต โจเซ่ ดู นาสซิเมนตุ โมววา, “ความสัมพันธ์ของชาวโปรตุเกสกับประเทศสยาม” แปลโดย รต. เดโช อุตรนที, แถลงงานประวัติศาสตร์เอกสารโบราณคดี ๑(กันยายน: ๒๕๑๐), หน้า ๔๘, Joaquim de Campos, Op.Cit., p.16
[13] รอง ศยามานนท์และคณะ, เรื่องเดิม, หน้า ๒๕
[14] รอง ศยามานนท์และคณะ, เรื่องเดิม, หน้า ๒๕ และหลุยส์ เดอ มาโตส, เรื่องเดิม, หน้า๔๐
[15] The Portuguese Camp.
[16] พิทยะ ศรีวัฒนสาร, “อาชีพของชาวโปรตุเกสในสยาม ค.ศ.๑๕๑๑–๑๗๖๗: มุมมองใหม่กับความหลากหลายที่แฝงเร้น”, ความสัมพันธ์ไทย-ยุโรป จากอดีตสู่ปัจจุบัน เยอรมัน โปรตุเกส รัสเซีย .
พรสรรค์ วัฒนางกูร, บรรณาธิการ, (กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๔๖), หน้า ๒๑๒–๒๓๘
[17] Six times twenty, equal to 120.
[18] Pinto, Fernand Mendez, 1969, The Voyages and Adventures of Fernand Mendez Pinto, translated by Henry Cogan, London, Dawson of Pall Mall, 262.
[19] Hutchinson, E. W., 1940, Adventurers in Siam in the 17th Century, London, The Royal Asiatic Society, 22.
[20] Damrong, H.R.H. Prince, 1959, “The Introduction of Western Culture in Siam”, in Journal of Siam Society, VII, 1-12.
[21] ดำเนิน เลขะกุล, “การทหารไทยสมัยอยุธยา”, รวมปาฐกถางานอนุสรณ์อยุธยา ๒๐๐ ปี (พระนคร: องค์การค้าคุรุสภา, ๒๕๑๐), หน้า ๙๙.
[22] Perhaps he referred to Lampang.
[23] Pinto, 1969, 264.
[24] อันโตนิโอ เดอ ซิลวา เรกู, “บทสังเขปการศึกษาเรื่อง สัมพันธไมตรีระหว่างลูโซและสยามตั้งแต่พ.ศ.๒๐๕๔ถึงสมัยปัจจุบัน” ๔๗๐ปีความสัมพันธ์ระหว่างไทยและโปรตุเกส. แปลโดย ลินจง สุวรรณโภคิน, (กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คุรุสภา, ๒๕๓๑), หน้า ๙๒๕.
[25] ชิมอง เดอ ลาลูแบร์, จดหมายเหตุลาลูแบร์ฉบับสมบูรณ์, แปลโดย สันต์ ท. โกมลบุตร.(พระนคร: ก้าวหน้า, ๒๕๑๐), หน้า ๕๐๒.
[26] กรมศิลปากร, การท่องเที่ยวผจญภัยของแฟร์นัง มังเดซ ปินโต ค.ศ.๑๕๓๗–๑๕๕๘, แปลโดย สันต์ ท. โกมลบุตร, (กรุงเทพฯ: สหประชาการพิมพ์, ๒๕๒๖), หน้า ๖๔.
[27] กรมศิลปากร, พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาเล่ม๑ (กรุงเทพฯ: ชุมนุมสหกรณ์แห่งประเทศไทยจำกัด, ๒๕๓๔, หน้า ๒๕๙–๒๖๐.
[28] กรมศิลปากร, พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาเล่ม๒ (กรุงเทพฯ: ไอเดีย สแคว์, ๒๕๓๕), หน้า๑๔๘–๑๔๙.
[29] Teixeira, 1983, 53-54.
[30] คุณพ่อฟรังซิสเซเวียร์ อนุรัตน์ ณ สงขลา, วัดซางตาครู้ส วัดกุฎีจีน,(กรุงเทพฯ: เจ เจ เอส อินเตอร์เนชั่นแนล, ๒๕๔๒), หน้า๑๐–๑๑.
[31] Teixeira, 1983, 65-80.
[32] The Vichaiprasit Fort.
[33] พิทยะ ศรีวัฒนสาร,ชุมชนชาวโปรตุเกสในสมัยกรุงศรีอยุธยา, วิทยานิพนธ์ปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต ภาควิชาประวัติศาสตร์, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ปีการศึกษา ๒๕๔๑, หน้า ๒๖๓–๒๖๘.
[34] “จดหมาย ม.ดูบัว ถึงผู้อำนวยการคณะการต่างประเทศ วันที่ ๓ ธันวาคม พ.ศ.๒๒๙๒“ ประชุมพงศาวดารเล่ม๒๒, หน้า ๒๓๖ อ้างใน พิทยะ ศรีวัฒนสาร(๒๕๔๑), เรื่องเดิม, หน้า ๒๖๗.
[35] Manuel Teixeira, The Portuguese Missions in Malacca and Singapore(1511-1958) Volume III-Singapore(1987), p.485-486
[36] P. Manuel Teixeira, op.cit., p.80

ตอบคำถามคุณศานติ สุวรรณศรี มัคคุเทศก์โบสถ์ซางตาครูซ ชุมชนกุฎีจีน

โดยพิทยะ ศรีวัฒนสาร

22 ตุลาคม 2553
เรียน พี่ศานติ สุวรรณศรี ที่นับถือ
โบสถ์ซางตาครูซ โทรสาร 02-4650930

1.อารยธรรมที่โดดเด่นของโบสถ์ซางตาครูซ คือ อะไร
ตอบ คำถามนี้น่าจะหมายถึงความโดดเด่นของชุมชนกุฎีจีน หรือ ชุมชนวัดซางตาครูซ(Santa Cruz) คือ อะไรมากกว่า ตามความคิดเห็นของผมนั้น คำตอบน่าจะเป็นเรื่องของความโดดเด่นทางประวัติศาสตร์ของชุมชนและรูปแบบสถาปัตยกรรมของโบสถ์ซางตาครูซ ชุมชนกุฎีจีนมีบรรพบุรุษเป็นคนเชื้อสายโปรตุเกสสังกัดกรมทหารฝรั่งแม่นปืนส่วนหนึ่ง อาทิ หลวงฤทธิ์สำแดง (เจ้ากรมซ้าย นา 400)ที่ได้ร่วมกับกองทหารไทยจีนภายใต้การนำของพระยาตากขับไล่กองทหารพม่าออกจากเมืองบางกอก เมื่อเสวยราชสมบัติแล้ว จึงได้รับพระราชทานที่ดินเป็นที่ตั้งบ้านเรือนและประกอบศาสนพิธี ดังหลักฐานจารึกภาษาโปรตุเกสในงานค้นคว้าของบาทหลวงไตไซรา(ค.ศ.1983)

ภาพจาก ส.กวง มุดสวนตลิ่งชัน ปั่นเที่ยว 3 ตลาดน้ำ นำชมพระปรางค์วัดอรุณ(ขอขอบคุณอย่างยิ่ง)

พี่ศานติคงจะทราบดีอยู่แล้วว่า โบสถ์ซางตาครูซเป็นอาคารก่ออิฐถือปูนแบบศิลปะนีโอคลาสสิก(Neo-classic Art)ขนาดเล็ก แต่ดูเด่นและสง่างามท่ามกลางภูมิทัศน์ซึ่งแวดล้อมไปด้วยชุมชนริมน้ำ การที่รั้วเหล็กหล่อของโบสถ์ทำเป็นรูปดอกลิลลี่ถือเป็นจารีตให้รู้ว่า โบสถ์แห่งนี้นับถือพระแม่มารีเป็นสำคัญ โบสถ์ซางตาครูซมีการผสมผสานอิทธิพลของศิลปะโบราณก่อนคริสต์ศตวรรษที่17-18 หลายรูปแบบ อาทิ หลังคาสร้างเป็นรูปโดม 8 เหลี่ยม คล้ายลักษณะต้นแบบที่ปรากฏ ณ มหาวิหารแห่งเมืองฟลอเรนซ์(The Cathedral of Florence)ส่วนวงโค้งที่กรอบประตูและหน้าต่างภายนอกมีต้นเค้ามาจากศิลปะโรมัน โครงสร้างหน้าจั่วเหนือแท่นบูชาได้รับแรงบันดาลใจมาจากอิทธิพลศิลปะกรีก ขณะที่พระรัศมีเหนือรูปพระคริสต์ซึ่งถูกตรึงอยู่บนไม้กางเขนทำให้นึกถึงผลงานประติมากรรมชื่อ “ความหฤหรรษ์ของนักบุญเธเรซา-The Ecstasy of St. Theresa” ของเบอร์นินี(Bernini)ในศิลปะบาโรค(Baroque Art) ประมาณปลายคริสต์ศตวรรษที่17 ซึ่งแม้จะไม่หรูหราเทียมเท่าแต่การตกแต่งภายในด้วยลวดลายประดิษฐ์สีทองในกรอบสี่เหลี่ยมบนเพดานและบริเวณแท่นบูชาก็สามารถสร้างความศรัทธาและชื่นชมแก่ผู้เข้าไปร่วมศาสนพิธีได้เป็นอย่างยิ่งเลยทีเดียว

การทำช่องแสงด้วยศิลปะประดับกระจกสีแบบสเตนกลาส(Stained glass) เป็นเรื่องราวทางศาสนาและประวัติของพระคริสต์ ซึ่งแม้จะเกิดขึ้นเป็นครั้งแรกในศิลปะกอธิก(Gothic Art) ตั้งแต่ยุคกลางในยุโรป แต่ความนิยมในการสร้างงานประดับกระจกก็ยังคงถูกสืบสานต่อมาเป็นระยะๆ ไม่ลืมเลือนจางหายไปแต่อย่างใด ความลงตัวกะทัดรัดของโบสถ์ ทำให้ได้รับการยกย่องทั่วไปและถูกประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานจากกรมศิลปากร

อย่างไรก็ดี ชุมชนย่านกุฎีจีนยังมีความโดดเด่นในด้านของการตั้งถิ่นฐานที่ชี้ให้เห็นถึงการอยู่ร่วมกันอย่างสันติของชาวพุทธ คริสต์และอิสลาม ท่ามกลางการพึ่งพาอาศัยแบบตระหนักถึงประโยชน์ร่วมกันของชุมชนที่มีความหลากหลายทางวัฒนธรรม การเมืองของชุมชนในรูปแบบดังกล่าวเคยปรากฏมาก่อนที่เมืองพระนครศรีอยุธยาและยังคงมีอยู่ที่เมืองจันทบุรีในปัจจุบัน ซึ่งหากนำมาเป็นแม่แบบ(Model)ในการพัฒนาการเมืองระดับประเทศอีกครั้งหรือหลายๆครั้งก็น่ามาซึ่งความปรองดองของสังคมไทยกันได้อย่างแท้จริง

2.ระยะเวลาห้าร้อยปีความสัมพันธ์สยาม-โปรตุเกสมีสิ่งใดบ่งบอกถึงความเป็นโปรตุเกสในปัจจุบัน

ตอบ ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมาร่วม500ปี ความสัมพันธ์ระหว่างสยาม-โปรตุเกสมีลักษณะแบบลุ่มๆ ดอนๆ ตามเหตุและปัจจัยทางการเมืองระหว่างประเทศ การสำนึกรู้ความมีตัวตนของคนไทยเชื้อสายโปรตุเกสในสังคมไทยถือได้ว่า มีเพียงเล็กน้อยเมื่อเปรียบเทียบกับความมีตัวตนของคนไทยเชื้อสายจีนในสังคมไทย (แม้ว่าคนไทยทั้งสองเชื้อสายบางส่วน จะมีความคล้ายคลึงกันในเรื่องของการก้าวเข้ามามีบทบาทเป็นข้าราชการตามกรมกองต่างๆ และคลุกคลีอยู่ในสังคมเมืองมากกว่าชนบทอย่างแข็งขันอย่างน้อยตั้งแต่สมัยรัชกาลที่5เป็นต้นมา) กล่าวคือ นอกจากนักวิชาการ คนในชุมชนและผู้ที่สนใจในศิลปวัฒนธรรมแล้ว มีคนไทยน้อยคนนักที่จะรู้ว่าในกรุงเทพฯมีชุมชนของคนไทยเชื้อสายโปรตุเกสตั้งอยู่ที่ย่านกุฎีจีนในฝั่งธนบุรี คนไทยแทบทุกคนเคยรับประทานขนมหวานจำพวกฝอยทอง ทองหยิบ ทองหยอด บ้าบิ่น หม้อแกง ลูกชุบและ ฯลฯ แต่หากไม่เคยศึกษาหรือได้รับการบอกเล่าจากผู้ใหญ่หรือครูอาจารย์มาก่อน ก็แทบจะไม่รู้ด้วยซ้ำว่า ผู้ที่ริเริ่มนำขนมดังกล่าวมาเผยแพร่ในที่ต่างๆเกือบทั่วโลก ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่21-22 เป็นต้นมา คือ ชาวโปรตุเกสนั่นเอง

สิ่งเดียวที่อาจบอกความเป็นโปรตุเกสได้มากที่สุด เปิดเผยมากที่สุด แต่เป็นสิ่งที่ดูคล้ายจะลึกลับมากที่สุด คือ ป้ายชื่อโบสถ์ที่หน้าจั่วของศาลาริมน้ำซึ่งใช้คำย่อในภาษาโปรตุเกสและปัจจุบันน่าจะไม่มีใครในชุมชนรู้ภาษาโปรตุเกสเหลืออยู่แล้ว คำดังกล่าวเขียนว่า “Sta. Cruz” มาจากคำเต็ม ซึ่งรู้จักกันดีว่า “Santa Cruz/ ซางตา ครูซ” จึงอาจจะนับได้ว่า ป้ายดังกล่าวเป็นภาษาโปรตุเกสคำสุดท้ายที่ปรากฏอย่างเป็นรูปธรรมในชุมชนคนไทยเชื้อสายโปรตุเกสย่านกุฎีจีน

ขนมฝอยทอง มีชื่อเรียกในภาษาโปรตุเกสว่า “Fios de Ovos อ่านว่า ฟิอุช ดึ อูวุช” การผสมผสานทางวัฒนธรรมเริ่มต้นมาตั้งแต่การเรียกชื่อขนมดังกล่าวมาเลยทีเดียว คำว่า “Fios” เป็นคำลักษณะนาม แปลว่า “สาย, ลวด, เส้น” คำว่า “de” เทียบได้กับ “of= แห่ง, ของ” ในภาษาอังกฤษ คำว่า “ovos” เป็นคำนามแปลว่า “ไข่” คำว่า Fios de ovos” จึงแปลตรงๆว่า “ขนมสายไข่, ขนมฝอยไข่” ตามขั้นตอนสำคัญของการทำขนม การที่คนไทยเรียกขนมฟิอุชดึอูวุชว่า “ขนมฝอยทอง” ก็เป็นที่เข้าใจกันดีถึงการนิยมชมชอบ คติการนำมาบริโภคงานเฉลิมฉลอง ลักษณะภายนอกที่สวยงามและรสชาติอันหอมชื่นใจของขนมชนิดนี้

ตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่2(พ.ศ.2034-2072) สืบเนื่องมาจนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทางการสยามใช้ภาษาโปรตุเกสเป็นอีกภาษาหนึ่งในการติดต่อทางการทูตและการค้ากับต่างประเทศ นอกเหนือไปจากภาษาจีนและภาษาอารบิก บาทหลวงเดอชัวซีถึงกับบันทึกเป็นนัยสำคัญว่า ขุนนางสยามจำนวนไม่น้อยพูดภาษาโปรตุเกสได้เป็นอย่างดี แม้ผู้รู้บางท่านอาจจะแย้งในเรื่องนี้อยู่บ้าง แต่ผมยังคงเชื่อบันทึกของเดอชัวซีมากกว่า เพราะการที่บาทหลวงท่านนี้กล่าวห้ามกับพนักงานท้องพระคลังอย่างขวยเขินแกมปลื้มปิติเมื่อถูกนำไปเลือกเครื่องราชบรรณาการตามอำเภอใจ เพื่อนำกลับไปทูลเกล้าฯถวายแด่พระเจ้าหลุยส์ที่14 เป็นภาษาโปรตุเกสว่า “Basta! Basta!(พอแล้ว! พอแล้ว!)” นั้น คงจะมีความหมายเป็นอื่นไปไม่ได้หรอกครับ

อุปมาอุปมัยเมื่อกว่า 100 ปีที่แล้ว ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ชนชั้นสูงนิยมพุดภาษาอังกฤษแทรกอยู่ในบทสนทนาประจำวันกันมาก ดังนั้นจึงปรากฏร่องรอยของกลุ่มคำชุด สเตแท่น(stattion) เปิ้สกาด(first class) สีปาด(footpath) ฯลฯ ก่อนที่จะมีการกำหนดศัพท์บัญญัติของราชบัณฑิตยสถาน ดังนั้น ในสังคมสยามขณะนั้นภาษาโปรตุเกสคงไม่ใช่ภาษาประหลาดของชาวสสยาม โดยเฉพาะข้าราชการสังกัดกรมท่าขวา ดังนั้น คำในภาษาโปรตุเกส จำนวนหนึ่งจึงยังคงตกค้างอยู่ในวัฒนธรรมไทยและเพื่อนบ้านใกล้ๆเรา อาทิ คำดังต่อไปนี้

กระดาษ ภาษาเขมรออกเสียงว่า kradas ตรงกับ ภาษา โปรตุเกสว่า "carta หรือ cartaz" ภาษาสยามออกเสียงว่า Kradat ภาษามาเลย์ ออกเสียงว่า Kertasจะปึง(chapung) ตรงกับภาษาโปรตุเกสว่า chapinha(จาปินญา)มาเลย์และสยามออกเสียงคล้ายกันว่า จะปิ้ง จับปิ้งกระสา(นก)โปรตุเกสเรียกว่า garça(การ์ซา)ลายลอง(lay long) โปรตุเกสออกเสียงว่า "leilão-ไลเลา" ไทยออกเสียงว่า เลหลังเหรียญ เขมรเรียกว่า "riel" โปรตุเกสเรียกว่า "real"มาเลย์ เรียกว่า "rial" สยามเรียกว่า "rien" สบู่ เขมรเรียกว่า "sabu" สยามเรียกว่า "sabu" โปรตุเกสเรียกว่า "sabão-ซาเบา หรือ ซาเบิว" เป็นต้น (ดูเพิ่มเติมในhttp://siamportuguesestudy.blogspot.com บทความเรื่อง ฤาจับปิ้งเด็กไทย จะมาไกลจากโปรตุเกส)

ในทางวิชาการคร่าวๆตรงนี้ อาจจะกล่าวได้ว่า หลักฐานประวัติศาสตร์และโบราณคดีเป็นสิ่งที่บ่งบอกถึงพัฒนาการห้าศตวรรษของความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับโปรตุเกสได้อย่างลึกซึ้ง ไม่ว่าจะเป็นบันทึกของนักเดินทางโปรตุเกสใดนช่วงเวลาต่างๆ อาทิ จูอาว ดึ บารูช(João de Baros) แฟร์เนา เมนเดส ปินตู(Fernão Mendes Pinto) ดูอาร์ตึ ดึ บาร์บูซา(Duarte de Barbosa) เป็นต้น

พระไอยการตำแหน่งนาทหารพลเรือน ในกฎหมายตราสามดวงชำระในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก(พ.ศ.2325-2352) ระบุถึงบทบาทของคนเชื้อสายโปรตุเกสในกรมทหารฝรั่งแม่นปืน ซึ่งรับราชการสืบทอดมาจากบรรพบุรุษทหารรักษาพระองค์ชาวโปรตุเกสสมัยสมเด็จพระไชยราชาธิราช(พ.ศ.2077-2089)

หลักฐานโบราณคดี จากการขุดแต่งโบราณสถานโบสถ์ซานเปโตร ในเขตพื้นที่หมู่บ้านโปรตุเกส ทางด้านใต้ของเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยาฝั่งตะวันตก มีการค้นพบหลักฐานโบราณวัตถุและโครงกระดูกของสมาชิกชุมชนโปรตุเกสในอดีตมากยิ่งขึ้น จึงมีการแลกเปลี่ยนทางวิชาการมากยิ่งขึ้นระหว่างรัฐบาลไทยกับรัฐบาลโปรตุเกส นอกจากนี้ยังมีการศึกษาบทบาทด้านต่างๆของชาวโปรตุเกสในกรุงศรีอยุธยาอย่างกว้างขวาง

นักพัฒนาชุมชนของกรุงเทพมหานครอย่างคุณ ระพีพัฒน์ เกษโกมลและคุณจุลภัสสรณ์ พนมวัน ณ อยุธยา กลุ่มสยามทัศน์ ถือเป็นบุคลากรและองค์กรอาสาสมัครเอกชนที่มีความสำคัญ ซึ่งทำให้ชุมชนกุฎีจีนเป็นที่รู้จักแก่คนทั่วไปมากยิ่งขึ้น และความเป็นโปรตุเกสที่เด่นชัดที่สุดในปัจจุบัน คือ การดำรงอยู่ของสถานเอกอัครราชทูตโปรตุเกส ณ กรุงเทพฯ ที่มีการเผยแพร่และเชื่อมโยงวัฒนธรรมโปรตุเกสให้แพร่หลายในระดับที่เหมาะสมและถือเป็นสัญลักษณ์แห่งความสัมพันธ์อันดีระหว่างทั้งสองประเทศ

หวังเป็นอย่างยิ่งว่าคำตอบสั้นๆข้างต้นคงพอที่จะผนวกเข้ากับประกายความคิดและความแหลมคมทางวาทศิลป์ของพี่ได้ไม่มากก็น้อยครับ

ขอแสดงความนับถือ
พิทยะ ศรีวัฒนสาร

วันชาติโปรตุเกส 10 มิถุนายน 2010

วันชาติโปรตุเกส 10 มิถุนายน 2010
รายงานโดย พิทยะ ศรีวัฒนสาร

วันชาติโปรตุเกสปีนี้ (2010) จัดขึ้นที่โรงแรมรอยัล ออคิด เชอราตัน(The Royal Orchid Sheraton Hotel) สี่พระยา เวลา 18.00 น. รัฐบาลโปรตุเกสถือเอาวันถึงแก่อนิจกรรมของ ลูอิช ดึ กามอยช์ (Luís de Camões)กวีเอกชาวโปรตุเกส เมื่อวันที่ 10 มิถุนายน ค.ศ. 1580 เป็นวันชาติโปรตุเกส วันที่ 10 มิถุนายน ของทุกปีจึงเป็นทั้งวันของกามอยช์(Dia de Camões) วันชาติโปรตุเกส(Dia de Portugal) และวันแห่งประชาคมโปรตุเกส(das Comunidades Portuguesas) ด้วย

ผลงานสำคัญของ ลูอิช ดึ กามอยช์ คือ วรรณกรรมเรื่อง "Os Lusiadas"ซึ่งถือเป็นบทกวีประจำชาติโปรตุเกส อันมีเนื้อหาสดุดีประวัติศาสตร์และการประสบความสำเร็จในการสำรวจดินแดนสู่โลกตะวันออกเป็นชาติแรกของยุโรปในคริสต์ศตวรรษที่16

ในภาพฯพณฯ เอกอัครราชทูตโปรตุเกส ณ กรุงเทพฯ (H. E. Mr. António de Faria e Maya)กำลังกล่าวสดุดีความสัมพันธ์ระหว่างประเทศโปรตุเกสกับประเทศไทยขณะเปิดงาน ก่อนจะมีการร่วมดื่มถวายพระพรแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ และสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ

ผู้มีเกียรติและบรรดาทูตานุทูตจากมิตรประเทศ

แขกผู้มีเกียรติมาร่วมงานประมาณ 300 คนเศษ

ขนมฝรั่งกุฎีจีนถูกลดขนาดพอดีพอคำ

หน้าตาคล้ายขนมหม้อแกง

หลังจากการเต้นรำแบบโปรตุเกสซึ่งได้รับการฝึกสอนจากมาดามของท่านทูต หนูน้อยจากโรงเรียนในชุมชนกุฎีจีนก็นั่งเติมพลังกัน

คุณศานติ สุวรรณศรี มัคคุเทศก์ท้องถิ่นแห่งโบสถ์ซางตาครูซ ผู้สืบทอดเชื้อสายมาจากบรรพบุรุษชาวโปรตุเกสแห่งย่านกุฎีจีน

แขกรับเชิญท่านหนึ่งถูกนำใบหน้ามาเปรียบเทียบกับคุณศานติ สุวรรณศรี

ภาพเปรียบเทียบใบหน้าของชาวโปรตุเกสที่มาร่วมงานวันชาติโปรตุเกสกับเค้าโครงใบหน้าของคุณศานติ สุวรรณศรี

อาชีพของชาวโปรตุเกสในสยาม(ค.ศ.1511-1767): มุมมองใหม่กับความหลากหลายที่แฝงเร้น

Special Seminar on “Five Centuries Relations Between Thailand and Portugal” organized by
Centre for European Studies, Chulalonkorn University and the Embassy of Portugal

Friday, June 14th 2002, Room 105, Building 1,

Facculty of Arts, Chulaongkorn University

โดย
พิทยะ ศรีวัฒนสาร
คณะศิลปศาสตร์และวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์
Bidya Sriwattanasarn, Dhurakijpundit University

การบรรยายพิเศษเรื่อง อาชีพชาวโปรตุเกสในสยาม 1511-1767: มุมมองใหม่กับความหลากหลายที่แฝงเร้นนี้ จัดโดยศูนย์ยุโรปศึกษาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ที่หอประชุมใหญ่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อ 14 มิถุนายน ค.ศ. 2546 ต่อมาถูกตีพิมพ์ครั้งแรกในเอกสารประกอบการสัมมนาชื่อ "ความสัมพันธ์ ไทย ยุโรป จากอดีตสู่ปัจจุบัน เยอรมนี โปรตุเกส รัสเซีย", พรสรรค์ วัฒนางกูร (บรรณาธิการ) กรุงเทพฯ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

-อารัมภบท
Bon dia signors e signoras. Como esta? Good morning ladies and gentlemen. กราบเรียนฯพณฯ เอกอัครราชทูตโปรตุเกส ณ กรุงเทพฯ ผู้อำนวยการศูนย์ยุโรปศึกษา และท่านผู้มีเกียรติทั้งหลาย ผู้เขียนรู้สึกยินดีที่ได้มีโอกาสร่วมเป็นส่วนหนึ่งของการสัมมนาพิเศษ ฉลองห้าศตวรรษความสัมพันธ์ระหว่างไทย-โปรตุเกสในครั้งนี้

บทความเรื่อง อาชีพของชาวโปรตุเกสในสยาม(ค.ศ.1511-1767): มุมมองใหม่กับความหลากหลายที่แฝงเร้น เป็นความพยายามที่จะอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างกรุงศรีอยุธยากับโปรตุเกสในลักษณะของประวัติศาสตร์สังคม โดยการวิเคราะห์และเชื่อมโยงการตีความเอกสารด้วยทัศนะที่มองลึกลงไปยิ่งกว่าการชี้นำของหลักฐานที่มากด้วยอคติทางเชื้อชาติ

กล่าวคือ นับตั้งแต่อัฟฟองซู ดัลบูแกร์กึ ผู้สำเร็จราชการโปรตุเกสแห่งมะละกา ส่งดูอารตึ แฟร์นันดึช เดินทางเข้ามาติดต่อกับกรุงศรีอยุธยาเป็นครั้งแรกในปีค.ศ.1511 ทำให้มีการตั้งถิ่นฐานของชาวโปรตุเกสขึ้นในกรุงศรีอยุธยาในเวลาอีกหกปีต่อมา เมื่อดูอาร์ตึ กูเอลยูเข้ามาทำสัญญาทางพระราชไมตรีกับสมเด็จพระรามาธิบดีที่2ในปีค.ศ.1516 หลังจากนั้น ชาวโปรตุเกสก็มีบทบาททางเศรษฐกิจ สังคม การเมือง และวัฒนธรรมในเมืองพระนครศรีอยุธยาอย่างน่าศึกษา จนถึงปีค.ศ. 1767 อันเป็นปีสิ้นกรุงศรีอยุธยา
ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์หลักฐานของนิโคลาส แชแวสเสนอภาพลักษณ์และมุมมองที่น่าเคลือบแคลงใจไม่น้อย เมื่อระบุว่าชาวโปรตุเกสที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานในเมืองพระนครศรีอยุธยาจำนวน 700-800 ครอบครัว ส่วนมากมีฐานะยากจนและยอมตายเสียดีกว่าจะประกอบอาชีพหรือทำมาหากินเลี้ยงตัวเอง[1]
มิหนำซ้ำพ่อค้าฝรั่งเศสบางคนยังรายงานว่า ชาวโปรตุเกสล้วนมีนิสัยเกียจคร้าน เย่อหยิ่ง และชอบอ้างว่าทุนรอนไม่มีจึงเอาแต่นอนขึงอยู่บนเสื่อเท่านั้น[2]

หากมองอย่างผิวเผินโดยไม่ไตร่ตรองอย่างถี่ถ้วนก็จะเชื่อไปตามนั้นทันที และเกิดความรู้สึกไม่ดีต่อภาพพจน์ของคนในชุมชนโปรตุเกส แต่จากการประเมินและกลั่นกรองหลักฐานอย่างรอบด้าน ผู้เขียนได้พบความจริงแตกต่างออกไปจากการเสกสรรค์ของร่วมสมัย เพราะแท้ที่จริงแล้วคนในชุมชนค่ายโปรตุเกสมิได้มีสถานะทางสังคมและเศรษฐกิจตกต่ำเช่นนั้นไปเสียทั้งหมด สิ่งที่ปรากฏในหลักฐานของฝรั่งเศสและฮอลันดา อาจเป็นเพียงองค์ประกอบแห่งความเคลื่อนไหวในชุมชนโปรตุเกสที่ถูกบันทึกเอาไว้เพียงด้านเดียวโดยชาติคู่แข่ง ซึ่งแทบจะไม่กล่าวถึงคุณงามความดีของอีกฝ่ายเอาไว้เลยแม้แต่น้อย

จากการศึกษาเอกสารจำนวนหนึ่ง ผู้เขียนได้พบร่องรอยของนานาอาชีพที่ชาวค่ายโปรตุเกสในเมืองพระนครศรีอยุธยาใช้เป็นหลักในการดำเนินชีวิต กล่าวคือ นอกจากการเป็นทหารรับจ้าง และทหารปืนใหญ่แล้ว* ยังประกอบด้วยงานที่มีเกียรติ อันทำให้พวกเขาสร้างฐานะและสร้างสัมพันธภาพกับชาวสยามและคนชาติอื่นในเมืองพระนครศรีอยุธยาได้อย่างน่าชื่นชมและค่อนข้างหลากหลาย ซึ่งในที่นี้กล่าวถึงเพียงอาชีพช่างอัญมณี นักร้อง นักดนตรี พ่อค้าสำเภา เสมียน เท่านั้น เพื่อความเหมาะในด้านเวลาของการนำเสนอ ส่วนเนื้อหาเกี่ยวกับอาชีพอื่นนั้นผู้มีเกียรติสามารถพิจารณาได้จากบทความฉบับสมบูรณ์ที่แจกในการลงทะเบียน

-ช่างอัญมณีมืออาชีพแห่งชุมชนค่ายโปรตุเกส
ชาวยุโรปให้ความสนใจต่อการค้าขายทองคำและอัญมณีในกรุงศรีอยุธยามาช้านาน เอกสารประวัติศาสตร์จำนวนมากกล่าวถึงการนำเข้า-ส่งออกทองคำและเครื่องประดับในรูปของสินค้าและเครื่องราชบรรณาการของสยามในการเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างประเทศเป็นระยะๆ

หลักฐานจดหมายของหัวหน้าพ่อค้าอังกฤษเขียนถึงผู้ว่าการแห่งป้อมเซนต์ยอร์ชและสมาชิกสภาที่ปรึกษา เมื่อวันที่ 10 มกราคม พ.ศ.2229/1684 บันทึกถึงการตีราคาและการต่อรองเพื่อช่วงชิงความได้เปรียบ ในการค้าและผลิตเครื่องประดับอัญมณีในสยามอย่างเข้มข้น ระหว่างหัวหน้าพ่อค้าอังกฤษในสยามกับคอนสแตนติน ฟอลคอนหรือเจ้าพระยาวิไชเยนทร์ เสนาบดีสยามชาวกรีกผ่านตัวแทนการค้าของตน โดยฝ่ายฟอลคอนไม่ปฏิบัติตามสัญญาการแลกเปลี่ยนดาบญี่ปุ่นประดับอัญมณีกับของป่าและแร่ธาตุ(ไม้จันทร์ ทองแดง ดีบุก)กับพ่อค้าอังกฤษ[3] ทั้งๆที่มีช่างทองและช่างทำเพชรพลอยโบราณชาวสยามเป็นผู้ตีราคาสินค้าเอง และยังเป็นฝ่ายครอบครองเครื่องเพชรที่ได้สั่งทำเอาไว้แล้วด้วย

ไม่เพียงเท่านั้น ฟอลคอนได้สั่งให้ช่างทองชาวฝรั่งเศส ตีราคาเครื่องประดับเพชรของอังกฤษใหม่อีกครั้ง แต่การตีราคามีความผิดพลาดถึงร้อยละเจ็ดสิบห้าของราคาสินค้าจริง ส่งผลให้พ่อค้าอังกฤษขาดทุนเป็นเงินจำนวนมาก

เมื่อฟอลคอนให้ช่างอัญมณีชาวโปรตุเกสกับช่างทำเครื่องเพชรพลอยชาวสยาม(ช่างหลวง?)ผู้มีความสามารถที่สุดในเมืองพระนครศรีอยุธยา ตีราคาเครื่องเพชรใหม่อีกครั้งหนึ่ง ปรากฏว่าช่างเหล่านี้ได้ตีราคาเครื่องเพชรดังกล่าวสูงขึ้นไปกว่าเดิมนับสิบเท่า[4]

ช่างเพชรพลอยชาวโปรตุเกสซึ่งถูกกล่าวถึงในที่นี้ หลักฐานระบุชื่อว่าซินญอร์ รูดริเกวซ (Senhor Rodrigues) และ ซินญอร์ ปอร์ตู (Senhor Porto) [5] การที่บุคคลทั้งสองรับทำและรับตีราคาเครื่องประดับเพชรพลอยที่บ้านของช่างทองชาวฝรั่งเศส และมีการติดต่อกับฟอลคอนและช่างทองหลวง(?) แสดงให้เห็นว่า พวกเขาเป็นสมาชิกของชุมชนค่ายโปรตุเกส ที่มีสถานภาพทางเศรษฐกิจและสังคมแบบไม่ธรรมดาอย่างแน่นอน นอกจากนี้ยังเห็นได้ชัดว่า พวกเขาต่างก็มีฝีมือในการทำเครื่องเพชรระดับแนวหน้า จึงได้รับการยอมรับจากขุนนางสยามและพ่อค้าชาวต่างประเทศอย่างกว้างขวาง

การตีราคาเครื่องเพชรเหลือเพียงประมาณ3,000เหรียญเศษอย่างรอบจัดเช่นนี้(คือ ผิดพลาดประมาณร้อยละ70 จากที่ตั้งราคาไว้10,500 เหรียญ) อาจเป็นข้อบ่งชี้สำคัญที่แสดงให้เห็นว่า ช่างอัญมณีกลุ่มดังกล่าวเป็นผู้ทรงภูมิปัญญาอย่างแท้จริงในการตีราคาอัญมณีและเครื่องประดับเพชรพลอย เพราะสามารถประเมินราคาสินค้าประเภทนี้ได้ใกล้เคียงกับต้นทุนและค่ากำเหน็จของชิ้นงาน จนทำให้พ่อค้าอังกฤษไม่สามารถโก่งราคาได้เกินความเป็นจริง สร้างความกระอักกระอ่วนใจให้แก่พ่อค้าอังกฤษเป็นอันมาก
การที่รูดิเกวซ[6]และปอร์ตู ช่างอัญมณีชาวโปรตุเกสไปทำงานที่บ้านของช่างทองชาวฝรั่งเศสแสดงให้เห็นว่า อย่างน้อยขณะนั้นการค้า ผลิตอัญมณีและเครื่องประดับส่วนหนึ่งในเมืองพระนครศรีอยุธยาอาจอยู่ภายใต้การจัดการร่วมกันระหว่างพ่อค้าชาวฝรั่งเศสและโปรตุเกสก็ได้

ตระกูลรูดิเกวชไม่เพียงแต่จะประกอบอาชีพเป็นช่างอัญมณีเท่านั้น ในสงครามกู้อิสรภาพของสมเด็จพระเจ้าตากสินเมื่อปี พ.ศ.2311/1768 ลูกหลานของพวกเขาก็มีส่วนร่วมในวีรกรรมครั้งนั้นด้วย[7] ดังปรากฏในจารึกประกาศพระราชทานที่ดินในการสร้างโบสถ์ซางตาครูซแก่ชาวโปรตุเกส เมื่อปีค.ศ.1768 ซึ่งบาทหลวงไตไซราได้รวบรวมไว้แล้วในงานนิพนธ์ของท่านประมาณสิบปีเศษที่ผ่านมา

-คนนำร่องและนักเดินเรือชาวโปรตุเกส
รายงานของศาลกระทรวงทหารเรือของอังกฤษ พ.ศ.2230/1687 ตัดสินคดีเกี่ยวกับเรือดูเรีย ดอลลัท (Doorea Dallat) ของพระเจ้ากรุงสยาม ซึ่งถูกยึดโดยกัปตันจอห์น คอนเซทท์ แห่งเรือเบิร์คลีย์ คาสเซิล (Berkley Castle) เมื่อวันที่ 30 เมษายน พ.ศ.2230/ 1687 ขณะทอดสมออยู่ในเส้นทางไปเมืองอาเจะห์ ระบุว่าอันตอนิอู นิคูเลา (Antonio Nicolão) ชาวโปรตุเกสเป็นคนนำร่องของพระคลังหลวงสยามและนายแซมมูแอลไวท์แห่งมะริด ศาลจึงตัดสินให้นำสินค้าทั้งหมดออกไปขายแล้วยึดเรือไว้เป็นของทางการอังกฤษ
ตามหลักฐานแล้วแม้ว่านิคูเลาจะทำงานให้กรมการเมืองมะริด แต่การปรากฏตัวของเขาในตำแหน่งคนนำร่อง สะท้อนให้เห็นว่าภายในชุมชนโปรตุเกสที่เมืองพระนครศรีอยุธยาเอง ก็อาจมีคนนำร่องชาวโปรตุเกสประจำอยู่ในเรือสินค้าหลวงอื่นๆด้วยก็ได้ เนื่องจากชุมชนโปรตุเกสมีพ่อค้าที่เดินเรือค้าขาย ตามเมืองท่าชายฝั่งทะเลในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่23 (คริสต์ศตวรรษที่18)ด้วย [8]

นอกจากนี้บาทหลวงตาชารต์ก็ระบุว่า สมเด็จพระนารายณ์ทรงจ้างชาวโปรตุเกสผู้หนึ่ง เป็นผู้บังคับการเรือหลวงไปยังเมืองกัวเมื่อปี พ.ศ.2226/1683 เพื่อนำพระราชสาส์นไปเจริญสัมพันธไมตรีกับกษัตริย์โปรตุเกส[9] และ ดร.สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ ก็ชี้ว่า ก่อนหน้านี้ประมาณปี พ.ศ.2060/1617 มีชาวโปรตุเกสประจำอยู่ในเรือของสยามแล้วเช่นกัน[10]

-นักร้อง นักดนตรี คนบันเทิงแห่งค่ายโปรตุเกส: วงจรของแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมกับชาวสยาม
อาชีพนักร้องและนักดนตรี อาจเป็นอาชีพหนึ่งที่มีพัฒนาการมาจากการเล่นดนตรีในโบสถ์ของชาวโปรตุเกส มีหลักฐานต่างประเทศระบุว่า ชาวสยามชอบร้องเพลงเป็นชีวิตจิตใจ พ่อเพลงแม่เพลงจะแต่งเนื้อร้องโต้ตอบกันอย่างทันควัน แสดงให้เห็นถึงสติปัญญาของผู้ร้อง ชาวสยามร้องเพลงทั้งเวลาเดินไปวัด เวลาเที่ยวทางเรือ หรือในงานฉลองวันนักขัตฤกษ์

ตุรแปงระบุว่าชาวยุโรปนิยมการร้องเพลงของชาวสยามมาก ชาวยุโรปที่ตุรแปงกล่าวถึง น่าจะหมายถึงชาวโปรตุเกส เนื่องจากเขาชี้ว่า มิชชันนารีกลุ่มแรกที่เดินทางไปเผยแพร่ศาสนาในกรุงศรีอยุธยาจำเป็นต้องแต่งคำสอนทางศาสนาเป็นเพลงภาษาละติน จึงทำให้การเผยแพร่คำสอนได้ผลดียิ่งขึ้น[11] ตรงกับรายงานของชาวต่างประเทศระบุว่า ชาวสยามโปรดปรานเครื่องดนตรีแบบตะวันตก อาทิ ออร์แกน ปี่ กลอง แตร และฟรุต จึงมีชาวสยามพากันไปฟังการบรรเลงออร์แกนที่โบสถ์ของชาวคาธอลิกเสมอ

ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ มีชาวโปรตุเกสซึ่งอยู่ในบังคับของพระมหาอุปราช (กรมพระราชวังบวรฯ ขณะนั้นคือ เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์) ถูกเกณฑ์ไปเล่นดนตรีและร้องเพลงในงานฉลองวันนักขัตฤกษ์ของวังหน้าเมื่อปีพ.ศ.2292/1749[12] ซึ่งสร้างความไม่พอใจให้แก่บาทหลวงชาวฝรั่งเศส ผู้ปกครองสังฆมณฑลเป็นอย่างยิ่ง

จดหมายของ ม. เดอ โลลีแยร์ ถึงผู้อำนวยการคณะการต่างประเทศ สะท้อนให้เห็นถึง ความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมระหว่างชาวค่ายโปรตุเกสกับชาวสยาม และถูกนำมาเป็นข้อถกเถียงสำคัญก่อนที่พวกเข้ารีตจะถูกกดขี่จากทางการสยาม โดยมีสาเหตุมาจากเมื่อมีการค้นพบบ่อทองคำที่เมืองกุยบุรีแล้ว สมเด็จพระเจ้าบรมโกศโปรดให้นำทองคำที่พบ ไปหล่อเป็นดอกบัวทองคำขนาดใหญ่ประดับพระพุทธบาทที่เมืองสระบุรี
ต่อมาออกญาพระคลังได้ให้เกณฑ์คนเข้ารีต ไปถือดอกบัวร่วมแห่กับชาวสยาม แต่บาทหลวงเดอ โลลิแยร์ เห็นว่า การแห่ในขบวนของพุทธศาสนา ขัดกับหลักความเชื่อในศาสนาคริสต์ จึงมิได้ปฏิบัติตามคำขอร้อง ทำให้บาทหลวงคณะเยซูอิตถูกเรียกไปรับฟังคำตำหนิติเตียนที่บ้านของออกญาพระคลังว่า

" …ในเวลามีงานนักขัตฤกษ์ไหว้พระของไทย พวกเข้ารีตก็มาดูงานเป็นอันมาก และเวลามาดูงานของไทยนั้น พวกเข้ารีตก็ได้มาช่วยร้องรำทำเพลง ดีดสีตีเป่าเหมือนกัน.."[13]
บาทหลวงโลลีแยร์แก้ข้อตำหนินั้นว่า พวกเข้ารีตที่ไปช่วยเล่นดนตรีในงานนักขัตฤกษ์ของไทย เป็น "นักเลงในค่ายปอร์ตุเกสพวกหนึ่ง"[14] (ผู้เขียนอยากเรียกว่าเป็นกลุ่มคนเจ้าสำราญมากว่า)ซึ่งติดหนี้สินของคนไทยไปช่วยเล่นดนตรีให้ในงานดังกล่าว เพื่อจะได้พ้นหนี้ และไม่ต้องถูกฟ้องร้อง โดยยอมขายตัวเป็นทาสอยู่กับเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์กรมพระราชวังบวรสถานมงคล* และออกญาพระคลังยังลำเลิกอีกว่า
" …เมื่อมีงานไหว้พระของไทย พระมหาอุปราชก็เรียกนักเลงพวก
นี้ไปร้องรำทำเพลง และเล่นเครื่องมโหรี"[15]

พวกเข้ารีตโดยเฉพาะกลุ่มชาวโปรตุเกสคงจะมีส่วนร่วมสนุกสนานเฮฮาในงานวันนักขัตฤกษ์ของไทยมานานแล้ว บันทึกให้การซึ่งเจ้าพระยาพระคลังถามบาทหลวง เดอ โลลีแยร์จึงมีใจความว่า
" คำถาม - ก็เวลามีงานนักขัตฤกษ์ของพระพุทธศาสนา พวกเข้ารีตก็มาช่วยในงานเหล่านี้ ออกแน่นไป มาร้องรำทำเพลงปนกับพวกไทย เอาเครื่องดีดสีตีเป่ามาเล่น และมาเขียนรูปพระพุทธรูปตามโบสถ์วิหารด้วยมิใช่หรือ

บาทหลวงเดอ โลลิแยร์ตอบว่า “ ถ้าคนเข้ารีตคนใดได้กระทำการดังกล่าวมาแล้วนี้ คนผู้นั้นก็ได้กระทำบาปในศาสนาของเรา”[16]

หลักฐานข้างต้นแสดงให้เห็นว่า การแลกเปลี่ยนและเผยแพร่วัฒนธรรมทางสังคีตศิลป์ระหว่างชุมชนโปรตุเกสและชาวเมืองพระนครศรีอยุธยาดังกล่าว อาจเป็นที่มาของเพลงไทยสำเนียงฝรั่ง อาทิ เพลงต้นบรเทศ หรือ ต้นวรเชษฐในเวลาต่อมา เนื่องด้วยผู้เขียนเคยเสนอว่า คำว่า บรเทศนั้น มีรากเหง้ามาจากคำว่า ปูรตุเกช(Português หรือ portuguêsa ในภาษาโปรตุเกสดู พิทยะ ศรีวัฒนสาร, 2541, วิทยานิพนธ์เรื่อง ชุมชนโปรตุเกสในสมัยกรุงศรีอยุธยาพ.ศ2059-2310 . จุฬาลงกรณ์มหาวิยาลัย)
นอกจากนี้ชาวค่ายจากชุมชนโปรตุเกสบางคนอาจมีส่วนร่วมในการสร้างสรรค์จิตรกรรมฝาผนังในวัดไทยด้วย ดังปรากฏในหลักฐานจดหมายเหตุของแกมเฟอร์ที่ระบุว่าที่ประตูหลังในวิหารหลังหนึ่งของวัดเจ้าพระยาพระคลังนอกเกาะเมืองฝั่งตะวันออก มีรูปเขียนขนาดใหญ่เท่าตัวคนของชาวโปรตุเกสสองรูป เมื่อถึงเทศกาล ในวิหารนี้จะมีงานพิธีทุกปี[17]

-แพทย์ชาวโปรตุเกสกับบทบาทที่ท้าทายในชุมชนนานาชาติ
ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม แพทย์โปรตุเกสมีบทบาทในการชันสูตรสาเหตุการเสียชีวิตของพ่อค้าอังกฤษในเมืองพระนครศรีอยุธยา ดังปรากฏหลักฐานจดหมายของพ่อค้าอังกฤษชื่อ จอห์น บราวน์ จากปัตตานี ถึง จอห์น จูร์แดงที่เมืองบันตัม เมื่อวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ.2159/1616 ระบุถึงการตายของพ่อค้าชาวอังกฤษผู้หนึ่งชื่อ เบนจามิน แฟรี ว่าเขาตายเพราะถูกวางยาพิษตามข้อสัณนิษฐานของชาวโปรตุเกส18
ข่าวการตายของชายผู้นี้ถูกส่งมาจากพ่อค้าฮอลันดาในกรุงศรีอยุธยา และ “พวกโปรตุเกส” ในที่นี้อาจหมายถึงแพทย์ชาวโปรตุเกส ซึ่งทำหน้าที่ตรวจรักษาคนไข้ทั่วไป และชัณสูตรศพของผู้ตาย เพื่อรายงานสาเหตุการตายให้แก่ผู้เกี่ยวข้องทราบว่า เป็นการตายโดยปัจจุบันหรือการฆาตกรรม การปฏิบัติงานของแพทย์ชาวโปรตุเกสแสดงให้เห็นถึงการไปมาหาสู่กันในหมู่พ่อค้าต่างชาติระหว่างชาวฮอลันดา อังกฤษ และโปรตุเกสในกรุงศรีอยุธยา

การตายของพ่อค้าอังกฤษ มีหัวหน้าพ่อค้าฮอลันดามาทำพิธีจัดการศพ และร่วมในขบวนแห่ศพจนถึงสุสาน เมื่อพิธีศพเสร็จสิ้นพวกฮอลันดา ก็ได้ขอจัดการมรดกของผู้ตายด้วย[18] หลังจากการตายของเบนจามิน แฟรี ผู้ดำเนินกิจการแทนผู้ตาย คือ จอห์น จอห์นสันซึ่งได้หันไปต้อนรับชาวโปรตุเกสอย่างออกหน้าออกตา แต่หลักฐานของอังกฤษระบุว่า การคบหากับชาวโปรตุเกสทำประโยชน์ทางการค้ามิได้แม้แต่น้อย หลักฐานจากปากคำของชาวฮอลันดา กล่าวว่าพวกโปรตุเกสเหล่านี้

“…เป็นพวกอาศัยอยู่ในกรุงสยาม ที่เลวทรามต่ำช้ากว่าใครเพื่อนทั้งนี้เป็นการเสื่อมเสียเกียรติยศ แก่พวกเราและประเทศชาติเป็นอันมาก ทุกๆวันจะมีพวกโปรตุเกสมาที่บ้าน อย่างมาก 30 คน อย่างน้อย 20 คน ดื่มสุรา สนุกสนาน ทุกสิ่งทุกอย่างที่มีอยู่ในบ้านกลายเป็นสิ่งธรรมดาสามัญสำหรับพวกโปรตุเกสไปเสียแล้ว…”[19]

แต่จดหมายของจอห์น จอห์นสัน และ ริชาร์ด พิทท์ เขียนที่ปากสันดอนกรุงสยาม ถึงจอห์น บราวน์ที่ปัตตานี เมื่อวันที่ 28 พฤษภาคม พ.ศ.2160/1617 อธิบายถึงกรณีที่พ่อค้าฮอลันดาเข้ามาเกี่ยวข้องกับชาวอังกฤษ เรื่องการตายของ เบนจามิน แฟรี และการคบค้าสมาคมกับชุมชนโปรตุเกสในกรุงศรีอยุธยาว่า

“…ที่เขากล่าวว่าพวกเราต้อนรับขับสู้พวกโปรตุเกสและคนอื่นๆนั้น ขอเรียนว่าเราเป็นเพียงพ่อค้า มีสินค้าที่จะขาย ขอแต่เพียงให้เราขายสินค้าได้มากๆ เพราะเรามาขายสินค้าไม่ใช่มาคอยเอาใจใส่กับเรื่องของคนโน้นคนนี้ ในทางตรงกันข้าม ถ้าเราไม่ได้ซื้อสินค้าจากพวกโปรตุเกสและคนอื่นๆ เราก็อาจจะต้องทำเหมือนกับพวกชาวดัทช์คือต้องรับขนถ่ายสินค้าของคนอื่นๆแทน ข้าพเจ้าขอสวดมนต์อ้อนวอนพระเจ้า ได้โปรดดลบันดาลให้โกดังสินค้าของท่านทำมาค้าขึ้นเหมือนของเรา และขอให้เงินทองไหลมาเทมา เหมือนกับโกดังสินค้าของเราแห่งนี้”[20]

จดหมายฉบับนี้ สะท้อนให้เห็นว่า แท้ที่จริงแล้วชาวโปรตุเกสที่เข้าไปสังสรรค์อยู่ในโรงสินค้าของอังกฤษ เป็นทั้งลูกค้าและเป็นพ่อค้าที่อังกฤษติดต่อโดยมีวัตถุประสงค์ทางการค้า นอกจากนี้หลักฐานยังสะท้อนให้เห็นว่าชาวโปรตุเกสเป็นผู้ที่มีความกว้างขวางทางการค้าเป็นอย่างมาก และถ้าหากพ่อค้าอังกฤษมิได้ซื้อสินค้าจากพ่อค้าชาวโปรตุเกสและพ่อค้าอื่นๆแล้ว อาจทำให้พวกเขาไม่สามารถรวบรวมสินค้าได้เลย

เหตุการณ์ความบาดหมางระหว่างทางการสยามกับสมาชิกชุมชน โปรตุเกสใน ปี พ.ศ.2162/1619* อาจเป็นเหตุทำให้โรงพยาบาลในชุมชนชาวโปรตุเกสปิดตัวลง และเปิดตัวใหม่อีกครั้งหนึ่งในปีเดียวกัน ดังปรากฏในสาส์นถวายรายงานแด่กษัตริย์กรุงโปรตุเกส เมื่อวันที่ 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2162/1619 ว่าอุปราชโปรตุเกสแห่งเมืองกัว ได้มีหนังสือแจ้งแก่กัปตันกาชปาร์ ปาเชกู ซึ่งได้รับการแต่งตั้งเป็นหัวหน้าชุมชนชาวโปรตุเกสแห่งกรุงศรีอยุธยา ให้ชักชวนผู้คนร่วมกันสร้างเรือนรักษาพยาบาลหรือโรงพยาบาล ขึ้นที่ท่าเรือดังเช่นที่เคยมีมาแต่เดิม และขอให้กัปตันปาเชกู พยายามอย่างเต็มความสามารถเนื่องจากอุปราชแห่งกัวได้มอบอำนาจเต็มให้แก่เขา เพื่อให้ดำเนินการทุกๆอย่างได้ เช่นเดียวกับกัปตันโปรตุเกสคนก่อนๆ นอกจากนี้อุปราชแห่งกัวยังขอให้กัปตันปาเชกู ขอร้องทางการสยามให้ปล่อยตัวชาวคริสเตียนที่ถูกคุมขังเป็นเชลยในกรุงศรีอยุธยา และขอให้ชาวคริสเตียนช่วยกันทำความดี เพื่อเชิดชูพระเกียรติยศแห่งพระเจ้ากรุงโปรตุเกส ให้ขจรขจายยิ่งขึ้น[21]

การที่อุปราชแห่งกัวมีหนังสือขอให้กัปตันปาเชกูหัวหน้าชุมชนชาวโปรตุเกสแห่งกรุงศรีอยุธยา ช่วยชักชวนให้ผู้คนในย่านใกล้เคียงกับหมู่บ้านโปรตุเกสสร้างโรงพยาบาลสาธารณะขึ้นใหม่ ให้สามารถรักษาผู้ป่วยได้ดังเดิม ชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของชุมชนชาวโปรตุเกส ในด้านการให้บริการรักษาพยาบาลแก่คนทั่วไปในละแวกนั้น อันหมายถึงชุมชนชาวต่างประเทศที่เข้ารีตนับถือศาสนาคริสต์ โดยชาวโปรตุเกสและเชื้อสายน่าจะเป็นคนไข้ส่วนใหญ่ เนื่องจากขณะนั้น พ่อค้าชาวฮอลันดา และอังกฤษ เพิ่งจะเดินทางเข้ามาตั้งโรงสินค้าในกรุงศรีอยุธยาได้ไม่นานนัก (พ.ศ.2146/1606 และ พ.ศ.2155 /1612 ตามลำดับ) ส่วนพ่อค้าสเปน ซึ่งเดินทางเข้ามาในปี พ.ศ.2140และพ่อค้าฝรั่งเศสนั้น เพิ่งจะเดินทางเข้ามายังกรุงศรีอยุธยา ในปี พ.ศ.2205 นั้นมีบทบาทด้านชุมชนและวัฒนธรรมในกรุงศรีอยุธยาค่อนข้างน้อย

ไม่เพียงแต่จะมีบทบาทในสังคมชาวต่างชาติเท่านั้น แพทย์ชาวโปรตุเกสยังมีส่วนร่วมถวายความคิดเห็นในการรักษาอาการประชวรของพระมหากษัตริย์ไทยด้วย ดร.ธีรวัติ ณ ป้อมเพชรระบุจากหลักฐานของฮอลันดาว่า สมเด็จพระเจ้าท้ายสระทรงประชวรด้วยพระโรคมะเร็งในช่องพระโอษฐ์(เพดานปาก)นานถึง 7 เดือน[22] และไม่ทรงอนุญาตให้แพทย์ชาวต่างประเทศเข้าเฝ้าถวายการรักษา ขุนนางกรมแพทย์จึงทำหุ่นขี้ผึ้งรูปเพดานพระโอษฐ์ นำไปขอความคิดเห็นจากแพทย์ชาวสยาม แพทย์ชาวโปรตุเกส แพทย์ชาวจีน และแพทย์ชาวเวียตนามที่อยู่ในอยุธยา[23] แต่สมเด็จพระเจ้าท้ายสระก็ทรงเลือกเสวยพระโอสถพื้นเมืองแทน[24]

-พ่อค้าสำเภาหลวงครึ่งชาติโปรตุเกส
พ่อค้าสำเภาเป็นอาชีพสำคัญอีกอาชีพหนึ่งของชาวโปรตุเกสบางคน หลักฐานจดหมายติดต่อระหว่างเจ้าหน้าที่บริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษที่เมืองสุรัต กับข้าหลวงใหญ่อังกฤษและเคาน์ซิล ที่บอมเบย์ ลงวันที่ 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2162 /1619กล่าวถึงการวิ่งเต้นขอตัว “ทาส หรือ คนในบังคับ” ของพ่อค้าครึ่งชาติโปรตุเกสแห่งเมืองพระนครศรีอยุธยา ซึ่งเดินทางไปค้าขายยังบอมเบย์ คืนจากทางการอังกฤษ กล่าวคือ

“ ได้เกิดเรื่องขึ้นกับ นาย พอลลา บาฟติซา ชาวโปรตุเกส ซึ่งพำนักอยู่ที่กรุงสยาม บาฟติซา ผู้นี้มีทาสอยู่คนหนึ่ง (ชื่อว่า โดมินิโก) ทาสผู้นี้ได้เดินทางจากกรุงสยามมายังบอมเบย์ แต่พอไปถึงที่นั่น ก็ถูก มร. โธมัส นิคอลล์ จับขังไว้ที่นั่น เพื่อใช้เป็นตัวต่อรอง เราใคร่ขอให้ท่านจัดการเรียกตัวทาสผู้นั้นคืน จาก มร.โธมัส นิคอลล์ ให้จงได้และขอให้ส่งมอบทาสผู้นั้นให้แก่ผู้ถือจดหมายนี้ด้วย”[25]

ต่อมาอีกหนึ่งสัปดาห์เศษ ดูมินิโก (หรือ ดูมิงโก)* ก็ได้รับการปล่อยตัว ดังจดหมายของ เฮนรี ออกซินเดน และ เคาน์ซิล ที่บอมเบย์ เขียนถึงข้าหลวงใหญ่และเคาน์ซิลที่สุรัต ลงวันที่ 19 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2162 /1617ความว่า

“ ได้จัดการปลดปล่อยทาสที่ชื่อโดมิงโก ซึ่งเป็นคนของกรุงสยาม และเป็นคนของเมสติโซ[26] ให้ไปหาเมสติโซแล้วตามที่ท่านสั่งมา และของให้ท่านได้โปรดดูแลเมตตากรุณาแก่เขาเป็นอันดียิ่งไปกว่าที่พวกเขาจะยินดีเชื้อเชิญ หรือพยายามให้เรา ทาสคนนี้ไม่ได้ถูกกัปตัน นิคอลล์เก็บตัวไว้แต่ประการใด”[27]
การที่ทางการอังกฤษยอมปล่อยตัว คนในบังคับของพ่อค้าครึ่งชาติโปรตุเกส แสดงให้เห็นถึงเกียรติยศและความสามารถในการวิ่งเต้นของพ่อค้าโปรตุเกสจากสยามในขณะนั้นได้เป็นอย่างดี แม้จะเป็นเพียงคนครึ่งชาติก็ตาม นอกจากนี้การที่หลักฐานกล่าวว่า ทาสชื่อโดมิงโกเป็นคนของกรุงสยามและเป็นคนของเมสติโซ บ่งชี้ว่า บุคคลทั้งสองอาจเป็นพ่อค้าสำเภาหลวง ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมก็ได้

งานค้นคว้าของตุรแปง ระบุว่าชาวสยามเป็นผู้ชำนาญการเดินเรือแค่ในแม่น้ำเท่านั้น ส่วนการเดินเรือในทะเลนั้นต้องจ้างแขกมุสลิม ชาวจีน ชาวมะละบาร์ และชาวคริสตังที่สืบเชื้อสายมาจากชาวยุโรป มาเป็นผู้ดำเนินการ[28] รายงานดังกล่าวสอดคล้องกับบันทึกของลาลูแบร์ซึ่งระบุว่า ชาวสยามมีความสามารถไม่มากนักในการเดินเรือทะเล ดังนั้นพระเจ้าแผ่นดินจึงทรงจ้างนายเรือและลูกเรือชาวต่างประเทศให้เดินเรือไปค้าขายทางทะเล เช่น ชาวอังกฤษ หรือ ชาวโปรตุเกส ต่อมาก็ได้ใช้นายเรือชาวฝรั่งเศสบ้างเช่นกัน[29]
ทางด้านการค้าขายกับสเปนนั้น รายงานของ ยอร์ช ไวท์ ระบุว่าการส่งเรือสินค้าหลวงของทางการสยามไปค้าขายยังมะนิลา ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ มีเพียงปีละหนึ่งลำ โดยมีชาวจีน เป็นทั้งพ่อค้าและผู้จัดการเดินเรือ[30]

ประเด็นดังกล่าวเป็นเรื่องที่น่าสนใจอย่างยิ่งว่า นอกเหนือจากปริมาณการค้าที่มีต่อกันอย่างเบาบางแล้ว เหตุใดพระคลังหลวง จึงไม่จ้างชาวโปรตุเกสไปติดต่อกับมะนิลา ทั้งๆที่มีความจำเป็นในการใช้ชาวโปรตุเกส เพื่อติดต่อเป็นตัวกลางในทางธุรกิจ และนอกจากนี้ สัญญาระหว่างสยามกับฮอลันดาเองก็เพียงแต่ห้ามมิให้จ้างพ่อค้าจีนในเรือสยามเท่านั้น[31] ไม่ได้ห้ามมิให้ทางการสยามจ้างนายเรือโปรตุเกส หรือนายเรือฝรั่งเศสทำงานในเรือสินค้าของสยามแต่อย่างใด

-เสมียนโปรตุเกสในบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษ
จดหมายของเคาน์ซิลแห่งป้อมเซนต์ยอร์จถึง วิลเลียม เจอร์ซีย์ แห่งสะสุลีปะตันลงวันที่ 24 เมษายน พ.ศ. 2212/ 1669 กล่าวถึงจดหมายภาษาโปรตุเกสชี้แจงความสูญเสียของบริษัทอินเดียตะวันออกของบริษัทอังกฤษที่เมืองพระนครศรีอยุธยาเมื่อห้างอังกฤษถูกทำลาย จากการกระทำของ แอนดรู ดึ โซซา กับ ฟรานซิส บรู(?) ร่วมกับนายเรือชาวอังกฤษว่า

“ เราได้รับจดหมายจากกรุงสยามเขียนถึง เซอร์เอ็ดเวอร์ด วินเตอร์ หรือใครก็ตามที่เป็นผู้ปกครองที่นั่น จดหมายเหล่านี้ค่อนข้างยาว และเขียนเป็นภาษาโปรตุเกส หลังจากได้พิจารณาดูแล้ว เห็นว่าคงจะต้องเสียเวลามากอยู่ในการศึกษาจดหมายนี้ เพราะเราไม่ค่อยเชี่ยวชาญในภาษานี้ แต่ถ้าเราพบว่ามีสิ่งหนึ่งสิ่งใดสำคัญ และอาจจะช่วยแนะแนวทางให้เราสามารถติดต่อกับพระเจ้ากรุงสยามได้แล้ว เราก็จะดำเนินการตามความเหมาะสม แต่ใจความส่วนใหญ่ที่เราได้พิจารณาดูแล้วจากจดหมายเหล่านั้น เห็นว่าเป็นเรื่องเกี่ยวกับที่จะยกเรื่องห้างต้องถูกทำลาย ให้เป็นความผิดของ แอนดรู เดอ ซูซา กับฟรานซิส บรู(?) ซึ่งอยู่ใต้ปกครองของ ซูซา(โซซา) และเกรงกลัวซูซาเป็นอันมาก และว่าซูซากับนายเรือชาวอังกฤษพยายามจะทำลายล้างทุกสิ่งทุกอย่าง ที่จะเกิดประโยชน์ต่อบริษัท และดูเหมือนว่าความเสียหายที่จะเกิดขึ้นแก่ห้างนั้น เกิดจากผลของการละทิ้งงานและหลีกเลี่ยงงานของกาเบรียล ฟลอเรส กับพี่ชายของเขา หลังจากที่เขาได้ถึงแก่กรรม”[32]

จดหมายที่เขียนเป็นภาษาโปรตุเกสฉบับดังกล่าว อาจเขียนขึ้นโดยพนักงานกรมท่าขวาที่ได้สืบสวนเหตุการณ์ความเสียหายที่เกิดขึ้น เนื่องจากในช่วงนั้นไม่มีพนักงานห้างชาวอังกฤษประจำอยู่ในเมืองพระนครศรีอยุธยา มีเพียงลูกจ้างซึ่งเป็นลูกครึ่งอังกฤษเชื้อสายโปรตุเกสเท่านั้นที่อยู่ดูแลกิจการ เหตุที่ทราบว่าบริษัทอินเดียตะวันออกจ้างเสมียนเชื้อสายชาวโปรตุเกสดูแลห้าง พิจารณาจากชื่อของชายคนหนึ่งคือแอนดรู ดึ โซซา ซึ่งเป็นเจ้านายของฟรานซิส บรู(?)
ชายอีกคนหนึ่งคือ กาเบรียล ฟลอเรส หรือ ฟลูรึช ก็มีชื่อและนามสกุลแบบชาวโปรตุเกสอย่างชัดเจนดัวย

-บทสรุป
การศึกษาชุมชนโปรตุเกสในประเทศไทยด้วยมิติทางประวัติศาสตร์สังคมยังไม่มีผู้ใดริเริ่มอย่างจริงจังเท่าใด เนื่องจากต้องอาศัยกลยุทธ์ ประสบการณ์และความละเอียดรอบคอบในการอธิบาย เชื่อมโยง ปะติดปะต่อและตีความประวัติศาสตร์ระหว่างบรรทัดอย่างหลากหลาย เพราะหลักฐานที่บันทึกเรื่องราวความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับโปรตุเกสนั้นจะแทรกอยู่ตามที่ต่างๆมากมาย และสำเนาหลักฐานต้นฉบับภาษาโปรตุเกส จากหอจดหมายเหตุแห่งกรุงลิสบัว ประเทศโปรตุเกส ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติ ณ กรุงเทพฯ ก็ยังไม่มีผู้ใดเข้าไปค้นคว้าอย่างเป็นเรื่องเป็นราว ผู้เขียนเองก็มีโอกาสเรียนรู้เรื่องราวข้างต้นแต่เพียงผิวเผิน เมื่อเปรียบเทียบกับท่านอื่นที่ได้ค้นคว้าเอาไว้ก่อนหน้านี้ และการทำงานใดๆไม่ให้มีข้อผิดพลาดนั้น เป็นสิ่งที่ไม่เกิดขึ้นได้บ่อยนัก เหตุนี้จึงน้อมรับการวิพากษ์วิจารณ์ด้วยความขอบคุณเป็นอย่างยิ่ง
[1] นิโคลาส แชร์แวส, เรืองเดิม, หน้า62.
[2] ประชุมพงศาวดาร เล่ม39, หน้า64.
* เป็นคำอธิบายที่ปรากฏอยู่ใน E.W. Hutchinson," Adventurers in Siam in the 17th Century" (London: The Royal Asiatic Society,1940), p.23
[3] หัวหน้าพ่อค้าอังกฤษและหุ้นส่วนตกลงรับทำด้ามดาบแบบ Jemdar , หีบต่างๆ และ ด้ามดาบญี่ปุ่น ประดับด้วยเพชรและทับทิม แลกเปลี่ยนกับทองแดง ดีบุก และ ไม้จันทน์ ในราคา 10,500 เหรียญ. ดู สุภรณ์ อัศวสันโสภณ(แปล), เรื่องเดิม, หน้า 76-77.
[4] กรมศิลปากร, บันทึกเรื่องสัมพันธภาพระหว่างประเทศไทยกับนานาประเทศใน
คริสตศตวรรษที่17 เล่ม4 แปลโดยสุภรณ์ อัศวสันโสภณ (พระนคร : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, 2513), หน้า 83-86.
[5] เรื่องเดียวกัน, หน้า85.
[6] ในช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ 21 นักเดินทางชาวโปรตุเกสชื่อฟรานซิสกู รูดริเกวซ และวิเซนตึ รูดิเกวซ เขียนบรรยายเส้นทางการเดินเรือในทะเลจีนและเส้นทางจากโปรตุเกสมายังอินเดีย ดู Rui D'Avila Lourido, "European trade between Macão and Siam from the beginning to 1663," IEAHA, 14th (1996) :5 -6.
[7] P.Manuel Teixiera, op.cit., p.80.
[8] เดอ ชัวซี, เล่มเดิม, หน้า428.
[9] จดหมายเหตุการเดินทางครั้งที่2ของบาทหลวงตาชาร์ด ค.ศ.1687-1688 , แปลโดยสันต์ ท.โกมลบุตร, หน้า219.
[10] Suthachai Yimprasert, op.cit., p.176.
[11] ฟรังซัวร์ อังรี ตุรแปง, เรื่องเดิม, หน้า 73-74.
[12] ปฏิพัฒน์ พุ่มพงษ์แพทย์, และ พิรักษ์ ชวนะเกรียงไกร “บันทึกความสัมพันธ์โปรตุเกส - อยุธยา," ชาวโปรตุเกสในยุคกรุงศรีอยุธยา (กรมศิลปากรจัดพิมพ์เนื่องในโอกาสปีการท่องเที่ยวไทย พ.ศ.2530), หน้า21.
[13] ประชุมพงศาวดารเล่ม22, หน้า203-204.
[14] เรื่องเดียวกัน, หน้า204.
* ก่อนหน้านั้นบันทึกของชาวฝรั่งเศสระบุว่า เจ้าวังหน้าในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าท้ายสระต่อมาคือสมเด็จพระเจ้าบรมโกศทรงเคยให้ปล่อยพวกเข้ารีตออกจากคุก เมื่อคราวเกิดกรณีพิพาทกับบุตรหลานเจ้าเมืองมะริด โดยทรงให้ขุนนางวังหน้า "นำไม้กระลำพักกับรง และเครื่องหอมพร้อมทั้งส่งท้องตรากับมัดหวายเพื่อเป็นเครื่องหมายว่าพวกเข้ารีตและพวกบาทหลวงอยู่ในบังคับของพระองค์ , อ้างจาก โสพิศ หนูทอง , เรื่องเดิม, หน้า 24-89.
[15] ประชุมพงศาวดารเล่ม22, หน้า204.
[16] เรื่องเดียวกัน, หน้า211.
[17] แองเจลเบิร์ต แกมเฟอร์, เรื่องเดิม, หน้า52.
[18] เรื่องเดียวกัน, หน้า83
[19] เรื่องเดียวกัน, หน้า84
[20] เรื่องเดียวกัน, หน้า94-97
* ความบาดหมางเนื่องจากทางการสยามให้สิทธิพิเศษในการค้าหนังสัตว์แก่พ่อค้าฮอลันดา เป็นเหตุให้ชาวโปรตุเกสยึดเรือฮอลันดา แล้วถูกทางการสยามปราบปรามจับกุม. ดู กรมศิลปากร, ประชุมพงศาวดารฉบับหอสมุดแห่งชาติ เล่ม3 (พระนคร : สำนักพิมพ์ก้าวหน้า, 2507), หน้า193
[21] กรม ศิลปากร, บันทึกเรื่องสัมพันธไมตรีระหว่างประเทศไทยกับนานาประเทศในคริสตศตวรรษที่ 17 เล่ม 1, หน้า119
[22] Dhiravat na Pjombejra, "The last year of King Thaisa's reign : Data concerning Polities and Society from the Dutch East India Company's Siam Factory Dagregister for 1732" ความยอกย้อนของอดีต พิพิธนิพนธ์เชิดชูเกียรติพลตรีมรว. ศุภวัฒย์ เกษมศรี, 2537:136. หลักฐานของบาทหลวงฝรั่งเศสระบุว่าทรงประชวรด้วย "โรคพระโอษฐ์เน่า" และหมอได้ถูกประหารชีวิตไปมากกว่า 20 คนแล้วเพราะไม่สามารถรักษาโรคนี้ได้ พระอนุชาของพระองค์ก็ประชวรด้วยโรคนี้เช่นกัน , อ้างจากโสพิศ หนูทอง, เรื่องเดิม, หน้า29.
[23] เรื่องเดียวกัน, หน้า136.
[24] Dhiravat na Pombejra, op.cit., p.136.
[25] กรมศิลปากร , บันทึกเรื่องสัมพันธไมตรีระหว่างประเทศไทยกับนานาประเทศในคริสตศตวรรษที่ 17 เล่ม 2, หน้า290.
* อ่านสำเนียงโปรตุเกสว่า ดุมินิกู หรือ ดูมิงกู
[26] เมสติโซ หรือ เมสติซู (Mestiço) เป็นคำภาษาอินโด-โปรตุเกส สำหรับใช้เรียกคนครึ่งชาติ หรือ ยูเรเซียน ซี. อาร์ บอกเซอร์เสนอว่าปัจจุบันคำนี้มิได้ใช้อีกต่อไปแล้ว , C.R.Boxer,Fidalgos in the Far East, p.280
[27] กรมศิลปากร, บันทึกเรื่องสัมพันธไมตรีระหว่างประเทศไทยกับนานาประเทศในคริสตศตวรรษที่ 17 เล่ม 2, หน้า292.
[28] ฟรังซัวส์ อังรี ตุรแปง, เรื่องเดิม, หน้า23.
[29] ชิมอง เดอ ลาลูแบร์, เรื่องเดิม, หน้า 411-412.
[30] ประชุมพงศาวดารเล่ม12 , หน้า 213
[31] กรมศิลปากร, บันทึกเรื่องสัมพันธไมตรีระหว่างประเทศไทยกับนานาประเทศในคริสตศตวรรษที่ 17 เล่ม 2, หน้า95.
[32] เรื่องเดียวกัน, หน้า127.